WPROWADZENIE W PROBLEMATYKĘ NIEPRZYSTOSOWANIA SPOŁECZNEGO

Kontrowersje wokół definicji

Objawy, przejawy i korelaty niedostosowania społecznego

Wprowadzenie

Nie od dziś wiadomo, że analizując takie terminy jak nieprzystosowanie społeczne, patologia społeczna, dewiacja, zachowanie dewiacyjne, zachowanie problematyczne i problemowe, zachowanie wyzywające, niedostosowanie społeczne, wykolejenie społeczne i obyczajowe, dobre i złe przystosowanie, reakcje przystosowawcze i nieprzystosowawcze mamy do czynienia z nieścisłością, nieprecyzyjnością oraz płynnością,. Współcześnie w rozprawach dotyczących dobrego przystosowania pojawiają się również inne konstrukty i modele teoretyczne takie jak, np. dezintegracja pozytywna, rezyliencja, salutogeneza, jakość życia, jakość środowiska dziecka, przestrzeń edukacyjna, które stały się ostatnimi laty bardzo popularne wśród badaczy na świecie.

Jednak mimo ogromnego postępu jaki dokonał się w zakresie zrozumienia procesu adaptacji psychicznej i społecznej, nadal może wydawać się, że przystosowanie lub nieprzystosowanie są jak pogoda, która jest zmienna. Odzwierciedleniem tej zmienności może być różnorodność znaczeń i wielość zastosowań pojęcia "nieprzystosowanie społeczne" oraz takich pojęć jak np. dewiacja, patologia społeczna, anomia czy przestępczość. Uporządkowanie rzeczywistości badawczej może zaistnieć tylko w sytuacji wypracowania przez specjalistów zgodnej i precyzyjnej terminologii jakiegoś zjawiska. Stąd, określenie, czym jest nieprzystosowanie społeczne, nie jest możliwe bez dokonania przeglądu stosowanej w przeszłości i obecnie terminologii naukowej oraz bez rozpatrzenia znaczenia pojęć socjologicznych, kryminologicznych, czy też psychologicznych i psychiatrycznych (fobie, zaburzenia emocjonalne, zaburzenia zachowania, zaburzenia osobowości), które z pewnością wyjaśniają jakiś procent wariancji w zakresie genezy nieprzystosowania, niedostosowania czy też jak kto woli reakcji nieprzystosowawczych.

Nieprzystosowanie społeczne, niedostosowanie społeczne – kontrowersje wokół definicji

Termin nieprzystosowany, niedostosowany zawiera dwa człony: przedimek nie-, sugerujący negację, zaprzeczenie istnienia czegoś oraz przymiotnik przystosowany, dostosowany. W języku polskim znalazł on miejsce za sprawą M. Grzegorzewskiej - twórczyni polskiej pedagogiki specjalnej. Został sprowadzony przez tego badacza z języka francuskiego (inadapté) (Pospiszyl, Żabczyńska; 1980). W języku francuskim termin inadapté opisuje dziecko ujawniające deficyt intelektualny lub zaburzenia emocjonalne, które sprawiają, że jest ono niezdolne do funkcjonowania w normalnych warunkach życia społecznego. Wśród wyrazów bliskoznacznych dla inadapté znajdujemy zaś asocjalny, wykluczony, marginalny (Le Nouveau Petit Robert dictionnaire alphabétique et analogique de la langue française, Josette Rey-Debove i Alain Rey, 1994). Z zamieszczonej definicji słowa inadapté wynika, że za niedostosowaną może być uważana także osoba wykazująca niedorozwój umysłowy. Tak więc zaprezentowane rozumienie słowa inadapté jest tylko częściowo zgodne z tym, w jaki sposób zostało ono zastosowane przez M. Grzegorzewską, która za młodzież niedostosowaną (inadapté) uznawała tych wszystkich wychowanków, którzy ze względu na przejawiane problemy wymagali stosowania w praktyce pedagogicznej innych środków, czy też oddziaływań niż pozostałe jednostki specjalne (Grzegorzewska za: Pospiszyl, Żabczyńska; 1980).

W języku angielskim odpowiednikiem francuskiego terminu inadapté jest pojęcie maladjustment, czy też maladjusted. Pojęcie niedostosowany (maladjusted) stosuje się w języku angielskim dla profesjonalnego wyjaśnienia zachowania ucznia. Zauważa się, że pojęcie nieprzystosowania (maladjustment) wywodzi się zarówno z wczesnych definicji upośledzenia umysłowego jak i z koncepcji nerwowego, niestabilnego emocjonalnie oraz "trudnego i niedostosowanego" (difficult and maladjusted) dziecka popularyzowanych przez rząd brytyjski w latach dwudziestych ubiegłego wieku (Galloway i in. za: Wearmouth, 1999).

Mając na względzie przedstawione fakty można powiedzieć, że istnieje zgodność genezy pojęcia nieprzystosowania w językach angielskim i francuskim.

Ważnym, w kontekście poszukiwania precyzyjnej terminologii, faktem było powołanie w 1950 roku Komitetu Underwood. Końcowym etapem jego pracy było sformułowanie następującej definicji:

“Naszym zdaniem, dziecko można uznać za nieprzystosowane (maladjusted), kiedy rozwija się w sposób, który ma zły wpływ na nie same lub jego kolegów i nie potrafi, bez pomocy, zaakceptować oddziaływań psychopedagogicznych prowadzonych przez rodziców, nauczycieli lub innych dorosłych w zwykłym kontakcie z nim” (Galloway, i in., s. 22 za: Wearmouth, 1999).

W zaprezentowanej definicji zwraca się uwagę na to, że zaburzony rozwój dziecka nieprzystosowanego może być szkodliwy dla otoczenia społecznego, jak i jego samego. Ponadto podkreśla się bezradność domu rodzinnego, szkoły oraz innych instytucji wychowawczych. Co więcej, definicja wiąże nieprzystosowanie dziecka z osobowościowymi i społecznymi uwarunkowaniami.

Według Ravenette słowo “nieprzystosowanie” (maladjustment) było powszechnie stosowane w języku angielskim w trzech sytuacjach:

W literaturze angielskiej brakuje jednego, nie budzącego kontrowersji terminu. Przykładem obrazującym wątpliwości badaczy może być następujący cytat: "powszechnie przyjmowanym punktem widzenia wyłaniającym się przy podejmowaniu prób sklasyfikowania zaburzeń zachowania oraz typów nieprzystosowania jest to, że termin nieprzystosowanie (maladjustment) jest przysłowiowym workiem, do którego można wrzucić dowolne zachowanie, które według nauczycieli i rodziców jest kłopotliwe" (Galloway, s. 32, za: Wearmouth, 1999).Stąd często przestaje być błędem logicznym utożsamianie niedostosowania społecznego z zaburzeniami zachowania, czy też problemami sfery emocjonalnej.Jednak oczywiście nie zawsze zaburzenia emocjonalne muszą być obecne u osób niedostosowanych. Zawsze stwierdza się natomiast u nich zaburzenia zachowania. Na przestrzeni lat powstało wiele koncepcji niedostosowania społecznego. Wybrane spośród nich zaprezentowano w tabeli. Uwzględniają one doświadczenia takich nauk jak pedagogika i psychologia, kryminologia, czy też socjologia.W zestawieniu pominięto koncepcje medyczne zaburzeń zachowania - CD i ODD, opracowane przez APA i WHO, gdyż zamieszczono je już w innych linkach na stronie domowej nieprzystosowania społecznego.

Współcześnie termin “nieprzystosowany”, "niedostosowany" (maladjusted) jest powoli zastępowany terminem: zaburzenia w sferze zachowania i emocji (EBD - emotional and behavioural difficulties), który był najpierw formalnie stosowany do określenia grup uczniów, których zachowanie było postrzegane jako trudne w kontekście stosowanych oddziaływań przez komitet Warnock (DES - Department for Education and Science, 1978) (Wearmouth, 1999).

W literaturze polskiej także dostrzega się bałagan pojęciowy (por. B. Hołyst 1989; B. Urban, 2000). Jednym z nurtów definicyjnych, który jest najbardziej widoczny, jest podejście objawowe. Poszczególni badacze problematyki starają się więc nie tyle sformułować definicję, lecz raczej wymieniać objawy, które świadczą o niedostosowaniu, czy też nieprzystosowaniu społecznym.

Z praktycznego punktu widzenia najbardziej przydatna może być definicja opisowa, uwzględniająca behawioralne objawy takie jak: systematyczne wagarowanie (chroniczne absencje na lekcjach), przebywanie w środowisku zdemoralizowanych kolegów, dokonywanie kradzieży i innych przestępstw (przywłaszczenie mienia), picie alkoholu, dewiacje seksualne, wandalizm, zachowania agresywne, nadużywanie środków odurzających i podniecających, zamachy samobójcze i samouszkodzenia, nie podejmowanie żadnej pracy i nie pełnienie obowiązku szkolnego.

Według J. Doroszewskiej termin “nieprzystosowany społecznie” jest szerszy i obejmuje wszystkie jednostki odchylone od normy, a więc wszystkie podmioty zainteresowania pedagogiki specjalnej. Natomiast “niedostosowany społecznie” jest terminem węższym. Został wprowadzony z języka francuskiego (inadapté) przez Marię Grzegorzewską. Stanowisko Doroszewskiej w tej sprawie jest źródłem kontrowersji. Na przykład, B. Hołyst preferuje termin nieprzystosowanie społeczne w tym węższym znaczeniu (por. B.Hołyst, 1989). Jednostką niedostosowaną społecznie nazywamy takiego osobnika, który albo wskutek niekorzystnych warunków środowiskowych, albo wskutek zaburzeń chorobowych ma trwałe trudności w dostosowaniu się do powszechnie uznanych norm społecznych (J. Doroszewska, 1981).

Według M. Grzegorzewskiej - twórczyni pedagogiki specjalnej w Polsce młodzież niedostosowana to zespół wszystkich nieletnich wymagających specjalnych metod wychowawczych, medyczno - psychologicznych i medycznych; tych wszystkich, wobec których z jednej strony pracodawca i urzędy publiczne muszą zastosować metody specjalne, z drugiej zaś strony wychowawcy muszą się uciekać do sposobów specjalnych; tych wszystkich, dla których trzeba czegoś innego niż dla zespołu innych.

Definicja M. Grzegorzewskiej jak zauważa K. Pospiszyl posiada nieścisłości:

Pośród cech jednostki niedostosowanej społecznie M. Grzegorzewska wyróżnia: tendencje społecznie negatywne; odwrócenie zainteresowań od wartości pozytywnych i chęć wyżycia się w akcji społecznie destruktywnej; podziw i zainteresowanie dla tzw. złych czynów, cynizm i brawura w tym względzie; nieżyczliwy stosunek do człowieka, do cudzego mienia, regulaminów, norm i zarządzeń; nieodpowiedni stosunek do czynów własnych; nieumiejętność zżycia się z grupą; wyłamywanie się, zrzucanie winy; niechęć do pracy i nauki; brak poczucia odpowiedzialności za swoje czyny; życie chwilą, przygodą, awanturą; wyobraźnia duża; brak hamulców krytycyzmu; sugestywność; brak wizji życia w płaszczyźnie etycznej - społecznie pozytywnej; nieumiejętność wyjścia z trudnej sytuacji; brak wiary w możliwość tego.

W literaturze polskiej nie brakuje innych definicji. Poniżej zaprezentowano tylko wybrane. Trzecia pośród nich jest moją propozycją.

Dzieci niedostosowane społecznie to te, u których zaburzeniu uległa sfera emocjonalno-wolowa oraz rozwój charakteru i osobowości, co powoduje często zakłócenie stosunków społecznych między dziećmi a ich otoczeniem (H. Spionek, 1965).

Niedostosowanie społeczne jest to zaburzenie charakterologiczne o niejednolitych objawach, spowodowane niekorzystnymi zewnętrznymi lub wewnętrznymi warunkami rozwoju, a wyrażające się wzmożonymi i długotrwałymi trudnościami w dostosowaniu się do normalnych warunków społecznych i w realizacji zadań życiowych danej jednostki (O. Lipkowski, 1980).

Złe dostosowanie społeczne jest to specyficzny, heterogeniczny układ wzajemnie powiązanych ze sobą lub istniejących w izolacji zaburzeń emocjonalnych, kognitywnych, behawioralnych, postaw antyspołecznych lub aspołecznych oraz zinternalizowanych, często antagonistycznych systemów wartości, który można stwierdzić u jednostek w różnym wieku, naruszających normy społeczne, prawne lub obyczajowe; silnie lub słabo zintegrowanych z jakąś grupą społeczną (rodziną, grupą rówieśniczą, klasą szkolną, całym społeczeństwem). Układ ten ma zarówno wymiar indywidualny (złe przystosowanie osobowościowe) jak i społeczny (wadliwe wypełnianie ról społecznych; rozwój moralny przebiegający w niepożądanym wychowawczo kierunku na skutek skrzywionej, chwiejnej socjalizacji; dysfunkcyjne relacje społeczne; patologia więzi międzyludzkich). Tak sformułowana definicja nie zawęża obszaru zjawiska złego dostosowania społecznego tylko do przestępczości nieletnich lub dorosłych podkreślając osobowościowo-społeczny charakter tego złożonego problemu.

Natomiast wymiar społeczny przystosowania jest kluczowym dla B. Hołysta. Według B.Hołysta problem przystosowania człowieka do otoczenia społecznego powinno się rozpatrywać w kategoriach wzajemnej interakcji i wynikających z niej zmian. Nie tylko bowiem otoczenie oddziałuje na jednostkę i wywołuje zmiany w jej zachowaniu, ale również człowiek w procesie zaspokajania swoich potrzeb psychicznych przekształca środowisko, w którym żyje. W tym kontekście mamy niekiedy do czynienia z sytuacjami, w których jednostka, próbując udoskonalić świat, wykazuje pewne objawy nieprzystosowania społecznego, wchodząc w konflikt z formalnymi instytucjami społecznymi. Przejawianie tego typu działań nowatorskich i innowacyjnych należy uznać za nieprzystosowanie twórcze, bardzo cenne ze społecznego punktu widzenia, stanowiące bowiem jeden z motorów rozwoju cywilizacyjnego. (B. Hołyst, s. 8, 1989).

Według innego specjalisty Hilgarda większego znaczenia nabierają czynniki indywidualne. Osoba przystosowana to osoba zdrowa psychicznie tzn., która nie dręczy się niepotrzebnie konfliktami, które przeżywa. Podchodzi ona do swoich problemów w sposób realistyczny, godzi się z tym co nieuniknione, zdaje sobie sprawę ze swych własnych braków i niedociągnięć tych osób, z którymi musi mieć do czynienia. Natomiast osoba źle przystosowana przeciwnie, niepotrzebnie dręczy się swoimi konfliktami, często próbuje rozwiązać swe problemy na przekór rzeczywistości. Na ogół jest skłonna spierać się z innymi ludźmi o sprawy, na które nic nie można poradzić, lub odsuwać się od ludzi, tak że przyjęcie rozwiązania zadowalającego obie strony jest niemożliwe (Hilgard za: K. Pospiszyl, E. Żabczyńska, 1980).. Tak sformułowana definicja może implikować dwa rodzaje nieporozumień:

Jak słusznie zauważa K. Pospiszyl, tym co utrudnia wypracowanie jasnej i precyzjnej terminologii omaiwanego zjawiska jest to, że terminy przystosowanie - złe przystosowanie jak i wiele innych ogólnych określeń np. zdrowie - choroba; integracja - dezintegracja; norma - patologia, zachowanie adaptacyjne - dezadaptacyjne uważane są za jakiś abstrakt, który istnieje tylko w formie hipotetycznego modelu, w praktyce zaś bywa rozumiany jedynie ze względu na konkretny układ odniesień.

Wszelkie zjawiska normalne i patologiczne nie należą do klasy zjawisk “samych w sobie”, lecz występują ze względu na jakieś dodatkowe kryterium. Kryterium tym jest względnie prawidłowe tj. bezkonfliktowe funkcjonowanie w otoczeniu społecznym (well rounded man-człowiek dobrze ociosany, bez kantów to ten model, do którego powinniśmy dążyć)(por. K.Pospiszyl, E. Żabczyńska, 1981).

W zasadzie wszystkie objawy, które mieszczą się w zakresie obszaru zjawiska złego przystosowania społecznego mają antyspołeczny lub aspołeczny charakter. Stąd, należy wyjaśnić znaczenie tych terminów (zobacz tabela 1).

Tabela 1. Rozumienie terminów antyspołeczny i aspołeczny (źródło: A.S. Reber, 1985)
ANTYSPOŁECZNY(antisocial)ASPOŁECZNY(asocial)
Termin opisuje zachowanie, które jest zawsze wzburzone i potencjalnie szkodliwe dla funkcjonowania jakiejś grupy społecznej lub całego społeczeństwa.
łac. anti – przeciw
  • Nie uwzględniający społeczeństwa lub kwestii społecznych. W tym znaczeniu termin ten stosuje się do opisywania sytuacji, zdarzeń, lub ludzi, którzy działają, postępują niezależnie od społecznych wartości, zwyczajów, norm. Jednostką aspołeczną jest każdy, kto wycofuje się ze społeczeństwa.
  • Odnoszący się do braku wrażliwości na normy społeczne. Termin "aspołeczny" w tym drugim znaczeniu jest bliższy terminowi "antyspołeczny", ponieważ powiązanie tych dwóch pojęć polega na tym, że taki brak wrażliwości na normy społeczne może być potencjalnie szkodliwy dla grupy lub społeczeństwa (ale nie musi)

Termin "antyspołeczny" jest zatem terminem węższym. Odnosi się bowiem jedynie do opisu zachowania i to zawsze takiego, które wyrządza potencjalne szkody jakiejś grupie lub społeczności.

Termin "aspołeczny" natomiast nie odnosi się jedynie do opisu zachowania, ale także zdarzeń, sytuacji czy też ludzi, którzy działają niezależnie od obowiązujących norm lub respektowanego przez większość systemu wartości (patrz znaczenie 1). Dodatkową różnicę stanowi fakt, że termin "aspołeczny" nie musi zawsze implikować za sobą potencjalnych szkodliwych skutków danego zachowania bezpośrednio godzących w grupę lub społeczność (patrz znaczenie 2).

Fakt wycofania się z kwestii społecznych ważnych dla większości ludzi i celowe nieuwzględnianie niektórych norm obowiązujących w społeczeństwie takich jak, np. małżeństwo, robienie pieniędzy - nastawienie konsumpcyjne do życia, bez zdolności do wczuwania się w sytuację ludzi biednych, nie posiadających podstawowych środków do życia (np. dzieci afrykańskie), zatruwanie środowiska naturalnego poprzez masowe używanie samochodów i palenie tytoniu, zabijanie zwierząt w celach konsumpcyjnych lub zarobkowych - zachowanie aspołeczne - może mieć niekiedy miejsce na polu różnych form sztuki, np. malarstwa, czy muzyki, np. twórczość młodych dzikich, dadaizm, ruch punk oraz powstałe z niego liczne odłamy subkulturowe (np.hardline, hardcore, straight edge) i stanowi wtedy czysty zabieg artystyczny polegający na jawnym i zdecydowanym czasami nawet konstruktywnym buncie (np. nurt hardcore, straight edge) przeciwko konwencjonalizmowi, schematyzmowi, konformizmowi, konsumpcyjności - wartości pieniądza jako samej w sobie, zatruwaniu środowiska naturalnego i organizmu ludzkiego a także polityce. W takim wypadku ryzykowne jest mówienie o szkodliwości lub braku szkodliwości takiego postępowania, ponieważ nie wywiera ono bezpośrednich negatywnych skutków w jakiejś społeczności lub grupie, a przeciwnie może mieć charakter twórczy i wnosić do istniejącego już systemu nowe wartości, bez łamania obowiązujących w nim norm społecznych. Oczywiście zaprezentowane subkultury, z uwagi na fakt, że stanowią w społeczności młodzieży, zdecydowaną mniejszość, przez socjologów bywają określane “dewiacyjnymi”...

Objawy, przejawy i korelaty niedostosowania społecznego

Niepowodzenia szkolne i wagary

U wykolejonych dzieci występuje opóźnienie szkolne. Badania z lat 1961-62 wykazują, że opóźnienie szkolne rzędu 2 i więcej lat przejawia 58% dzieci, a 14% nie wykazuje takiego .Wśród 500 nieletnich recydywistów w wieku 8-16 lat opóźnienie szkolne o 2 i więcej lat ma miejsce u 79% badanych. Ogólnie ujmując opóźnienie szkolne w populacji nieletnich występuje od 50 (najniższe roczniki) do 86% zbadanych( wiek przeciętny-13 lat). W równym stopniu występują też wagary. Istnieje istotna statystycznie różnica między wagarami ze szkoły a recydywą podsądnych (K.Pospiszyl, E. Żabczyńska, 1981).

W tym miejscu należy, w dużym skrócie, wspomnieć o tzw. zjawisku określanym w języku angielskim w skrócie LD (learning disabilities), czyli o trudnościach w uczeniu się. Szczegółowe informacje na temat związku LD ze złym przystosowaniem społecznym, Czytelnik znajdzie TUTAJ. Należy przypomnieć, iż zespół LD dotyczy różnorodnych aspektów komunikacji werbalnej (mówienie, czytanie, słuchanie) oraz niewerbalnej (pisanie, rozumowanie, umiejętności matematyczne). Trudności, o których mowa mogą mieć charakter specyficzny (jak np. w przypadku specyficznej dysleksji rozwojowej i specyficznej rozwojowej dyskalkulii) lub niespecyficzny (jak np. w przypadku trudności w czytaniu, pisaniu, w zakresie poprawnej pisowni będących wynikiem zaburzeń emocjonalnych, niewłaściwej atmosfery wychowawczej w domu rodzinnym dziecka, stosowania niewłaściwych metod nauczania i wychowania, długotrwałej absencji w szkole, upośledzeń sensorycznych, niepełnosprawności ruchowej). Zarówno specyficzne jak i niespecyficzne trudności w uczeniu się mogą prowadzić do niepowodzeñ szkolnych, a w konsekwencji tak¿e do zaprzestania wysiłków mających na celu zdobywanie wiedzy i do tzw. wyuczonej bezradnosci (learned helplessness) (Rourke, Fuerst za: P.Gindrich, 2002). W literaturze światowej zwraca się także uwagę na istnienie wyraźnego związku między stopniem opanowania umiejętności czytania, pisania, poprawnej pisowni, oraz zdolności liczenia a przebiegiem kariery szkolnej ucznia. Same więc niepowodzenia szkolne są raczej skutkiem a nie przyczyną wcześniej występujących u dziecka objawów trudności w uczeniu się (ang. LD). Zaburzeniem, które ma modyfikujący wpływ na trudności w uczeniu się (specyficzne i niespecyficzne), jest często współistniejący z nimi zespół ADHD (attention deficit hyperactivity disorder). Na temat tego zespołu Czytelnik znajdzie także odrębny link na mojej głównej witrynie. Okazuje się, że jego występowanie u dyslektyków oraz osób niedyslektycznych, czy też u osób z dyskalkulią sprawia, że osoby, o których mowa cechują się także często antysocjalnością, czy też buntowniczością, tj. zachowaniami o charakterze eksternalizacyjnym (B. F. Pennington za: P.Gindrich, 2002). Z tego też względu specyficzna dysleksja rozwojowa może niekiedy prowadzić, nawet do przestępczości (por. P. Gindrich, 2002).

Ucieczki z domu

Wśród dzieci wykolejonych ucieka z domu 48% .

Przyczyny ucieczek

1. Lęk przed karą; 2. Namowy kolegów; 3. Lęk przed karą + Namowy kolegów; 4. Chęć przygód.

Różne jest znaczenie ucieczek w zależności od wieku dziecka. U młodzieży w wieku 14-16 lat ucieczki mogą być spowodowane chęcią przygód, potrzebą swobody, niezależności wobec starszych, okresem dojrzewania i tzw. buntem młodzieńczym. Oddalają się z domu nawet na dłuższy czas. Takie zachowanie w wieku 10 i 11 lat ma inny wymiar. Ucieczki z domu w tym wieku są dowodem tego, iż dom nie jest już schronieniem bezpiecznym a dziecko czuje się w nim zagrożone. Zagrożenie to może być natury fizycznej-bójki, awantury, kary cielesne lub psychicznej-odrzucenie dziecka nie kochanego, zaniedbywanie go itp. W takim wypadku pojawia się konflikt i dziecko nie mogąc go pokonać decyduje się na krok desperacki w formie ucieczki. Ucieczka jest mechanizmem obronnym uruchamianym w stanie silnego lęku, nie tylko przed tym co dziecko przeżywa w domu, lecz również przed tym co je czeka poza domem. Dlatego też ucieczki z domu są nie tylko groźne dla dziecka, lecz groźniejszy jest fakt, że dziecka wyślizguje się spod opieki i kontroli będąc narażone na różne negatywne oddziaływania z zewnątrz.

Istnieją także ucieczki patologiczne, tzw. poriomania. Pierwotnie utożsamiano je z objawem epilepsji. Potem okazało się, że poriomania jest symptomem różnych innych anomalii psychicznych i psychofizycznych (psychopatii, histerii, schizofrenii). Jest to bezcelowa, bezplanowa i nieumotywowana ucieczka.

Klasyfikacja ucieczek wg. O. Lipkowskiego (1980)

Ze względu na organizację, motywy i przebieg wyróżnia się:

Picie alkoholu

Picie alkoholu przez nieletniego uważane jest za niebezpieczny symptom wykolejenia, będąc często bezpośrednią przyczyną dokonywania przestępstw, zwłaszcza o charakterze chuligańskim, a poza tym jest z reguły poprzedzane występowaniem innych objawów wykolejenia i świadczy o niepokojącym zaawansowaniu tego procesu. Wśród nieletnich recydywistów piło alkohol 30%. Istnieje duży wpływ picia alkoholu przez nieletnich na ich recydywę. Według A.Pawełczyńskiej (1964) 100% nieletnich uczestników grup chuligańskich kradnących piło alkohol. Pośród 10 i 11-letnich podsądnych w 24% przypadków stwierdzono fakty picia alkoholu (w 7%-nadużywanie alkoholu). Większość (70,8%) nieletnich pijących należało do grupy bardziej zdemoralizowanych; wszyscy mieli za ojców-alkoholików. Prowadzone badania na terenie szkół podstawowych i ponadpodstawowych przekonują o tym, że problem alkoholizowania się dzieci i młodzieży wzrasta z roku na rok i niepokoi coraz bardziej wychowawców. Picie wódki staje się rozpowszechnione już w wieku lat 17, odpowiednio: wina-w wieku 14 lat, a piwa - poniżej 11 lat (50% uczniów w każdej wymienionej grupie wieku pije wspomniane rodzaje alkoholu).

Inne fakty dotyczące spożywania alkoholu

Skutki picia nie zależą od rodzaju spożywanego alkoholu, ale raczej od ilości wypitego alkoholu w danej sytuacji. Tabela 2 obrazuje procentową zawartość alkoholu w różnych trunkach. W kolumnie po prawej stronie zaprezentowano ilość spożywanego alkoholu w różnych trunkach.

Tabela 2. Zróżnicowanie alkoholu pod względem rodzaju i procentowej zawartości
TrunekProcentowa zawartość alkoholu Pojemność naczynia w mlZawartość alkoholu w gramach
Piwo (butelka)534113.4
Piwo (puszka)535514.0
Piwo light (butelka)3,5341 9.4
Wino1214213.4
Wino12170 16.1
Mocne Wino2056.88.9
Wódka4028.48.9
Wódka4035.511.2
Wódka 40 42.613.4

Jak działa alkohol?

Alkohol jest szybko wchłaniany do krwi z cienkiego jelita, a wolniej z żołądka i okrężnicy. W zależności od jego stężenia we krwi, alkohol spowalnia działanie części mózgu i rdzenia kręgowego. Stężenie alkoholu we krwi pijącego zależy od:

Po wniknięciu alkoholu do krwi, ani pożywienie ani napoje nie mogą opóźnić działania lub w jakikolwiek inny sposób wpłynąć na skutki spożycia alkoholu. Owoce, cukier, w niektórych przypadkach, mogą skrócić okres działania alkoholu poprzez przyspieszenie jego wydalania ze krwi.

U przeciętnej osoby dorosłej, szacunek metabolizmu wynosi około 8,5 g alkoholu na godzinę (tj. około 2/3 zwykłego piwa lub około 30 ml wódki na godzinę). Szacunek ten różni się jednak u jednostek w zależności od takich czynników jak ilość zwykle spożywanego alkoholu, budowa ciała, płeć, rozmiar wątroby oraz czynniki genetyczne.

Skutki

Skutki spowodowane przez spożycie substancji uzależniającej zależą od kilku czynników:

To ilość alkoholu we krwi powoduje określone skutki. W tabeli 3 kolumna po lewej stronie zawiera liczbę miligramów alkoholu w każdym decylitrze krwi - tj. tzw. stężenie alkoholu we krwi. (Na przykład, przeciętna jednostka uzyskuje stężenie alkoholu we krwi równe 50 mg na 1 dL po szybkim wypiciu dwóch drinków). Kolumna po prawej stronie ukazuje skutki jakie powoduje alkohol u ludzi normalnych, tzn. takich którzy nie ukształtowali w sobie tolerancji na alkohol.

Tabela 3. Skutki wywierane przez spożycie alkoholu
Stężenie alkoholu we krwi (mg/dL)Skutek
50Słabe zatrucie
odczuwanie ciepła, zaczerwienienie skóry, osłabienie zdolności myślenia, zmniejszenie poczucia zahamowań psychicznych
100Oczywiste zatrucie u większości ludzi
większe osłabienie zdolności myślenia, poczucia zahamowań psychicznych, zmniejszenie podzielności uwagi i poczucia kontroli; Pewne osłabienie sprawności motorycznej; zmniejszenie czasu reakcji odruchowej
150Oczywiste zatrucie u wszystkich normalnych ludzi
chwiejny chód i inne zaburzenia koordynacji ruchowej; niewyraźna mowa, zaburzenia widzenia, brak zdolności zapamiętywania i rozumienia
250Zatrucie skrajnego stopnia, pijackie otępienie
Ograniczona zdolność do reakcji na bodźce, niemożność utrzymania pozycji stojącej, wymioty, niezdolność do kontrolowania wydalania moczu, senność
350Śpiączka
Brak świadomości; nieznaczna zdolność do reakcji na bodźce, niezdolność do kontrolowania wydalania moczu i kału, niska temperatura ciała, słaba potliwość, spadek ciśnienia krwi, wilgotna i zimna skóra
500 Stan śmiertelny

Spożywanie dużych ilości alkoholu w krótkim okresie czasu zwykle prowadzi do “kaca” - bólu głowy, nudności, drżenia oraz czasami wymioty, które mają miejsce w 8 do 12 godzinach później. Kac jest spowodowany częściowo przez zatrucie alkoholem oraz innymi składnikami trunku a częściowo reakcją ciała na przerwę w spożyciu alkoholu. Chociaż istnieje tysiące środków zaradczych w przypadku “kaca”, nie ma obecnie żadnego skutecznego leku.

Połączenie alkoholu z innymi substancjami może sprawić, że skutki spożycia tych dodatkowych substancji będą poważniejsze i bardziej niebezpieczne. Wiele śmiertelnych wypadków zostało spowodowanych spożywaniem alkoholu razem z innymi substancjami. Ziele konopi indyjskich, środki uspakajające, tabletki nasenne nie powinno się brać razem z alkoholem. Nawet mała ilość alkoholu w połączeniu z tymi substancjami może poważnie osłabić zdolność np. do prowadzenia samochodu.

Długoterminowe skutki spożycia alkoholu ujawniają się po kliki miesiącach lub latach picia. Ujemne skutki dla sfery zarówno fizycznej jak i psychicznej trwałego nadużywania alkoholu są liczne; niektóre potencjalnie zagrażają życiu.

Niektóre z tych szkodliwych konsekwencji mają charakter pierwotny - to jest, wynikają bezpośrednio z przedłużonej podatności na toksyczne skutki spożycia alkoholu (takie jak choroby serca, wątroby lub zapalenie żołądka).

Inne konsekwencje mają charakter wtórny; są pośrednio związane z trwałym nadużywaniem alkoholu, są to utrata apetytu, niedobory witamin, podatność na infekcje, impotencja płciowa lub niereguralne cykle menstruacyjne u kobiet. Ryzyko poważnej choroby zwiększa się wraz z ilością spożywanego alkoholu.

Wysokie odsetki umierających stwierdza się dużo częściej wśród osób nadmiernie pijących a rzadziej wśród abstynentów i pijących mało. Śmierć w tym przypadku jest spowodowana rakiem, ostrym zatruciem alkoholowym, wypadkiem, zabójstwem oraz samobójstwem. Nie można ustalić granic dla tzw. bezpiecznego picia.

Według danych statystycznych kanadyjskich w 1988 2.828 przypadków śmierci było bezpośrednio spowodowanych spożyciem alkoholu.

Tolerancja na alkohol i Uzależnienie

Ludzie, którzy piją regularnie kształtują w sobie tolerancję na wiele nieprzyjemnych skutków alkoholu i zatem są w stanie wypić więcej zanim odczują te skutki. Nawet przy większej konsumpcji alkoholu wielu takich osób nie wydaje się być zatrutymi. Z racji tego, że sprawdzają się oni wciąż dobrze w pracy i w życiu, ich choroba może być niezauważona przez innych do momentu aż nie pojawi się poważne schorzenie albo do momentu aż nie znajdą się oni w szpitalu z innych powodów i nagle nie odczują objawów niespożywania alkoholu.

Psychiczne uzależnienie od alkoholu może pojawić się wskutek systematycznego spożywania nawet średnich dziennych ilości tej substancji. Takie uzależnienie może także pojawić się u ludzi, którzy spożywają alkohol tylko w pewnych warunkach, takich jak przed lub po jakimś spotkaniu towarzyskim. Ta forma uzależnienia odnosi się do zaspokajania potrzeby odczuwania psychicznych skutków picia alkoholu, poprzez spożywanie alkoholu niekoniecznie w ilościach prowadzących do poważnego zatrucia. Dla psychicznie uzależnionych od alkoholu, brak alkoholu wprowadza ich stan niepokoju, w niektórych przypadkach nawet paniki.

Uzależnienie fizjologiczne pojawia się u osób nadmiernie pijących. W związku z tym, że ich organizm przyzwyczaił się do obecności alkoholu, to cierpią oni na przykre stany psychosomatyczne spowodowane brakiem alkoholu. Gama objawów zaprzestania picia jest szeroka i obejmuje zdenerwowanie, senność, pocenie się, brak apetytu, drgawki, spazmy, halucynacje a czasami nawet śmierć.

Kto Pije Alkohol?

Dane z 1989 pochodzące ze stanu Ontario w Kanadzie wykazały, że 83% osób dorosłych spożywało alkohol, 55% przyznało, że wypiło jednorazowo 5 lub więcej drinków a 10% piło codziennie.

Wśród ludzi w przedziale od 12 do 19 roku życia w 1985 roku 73% spożywało alkohol co najmniej raz. Spośród uczniów z klas 7, 9, 11 i 13 w 1989 w Ontario (Kanada), 66% przyznało się, że spożywało alkohol, przy czym 80% uczniów z klas 11 i 13 powiedziało, że pije. Więcej niż jedna na pięć wszystkich osób pijących, stwierdziła, że spożywa alkohol więcej niż raz w tygodniu. Mając na uwadze fakt, że w Ontario spożywanie alkoholu jest legalne już w wieku 19 lat, jest wysokie przyzwolenie społeczne na to, niezależnie od rozporządzeń prawnych.

Całkowite spożycie alkoholu w Kanadzie w latach 1988/89 wyniosło 202.9 milionów litrów. Szacunek ten odpowiada przeciętnemu spożyciu 9,9 litra alkoholu na głowę każdego Kanadyjczyka w wieku powyżej 15 roku życia, czyli około 11 drinków na tydzień. Piwo stanowiące 52% całkowitej liczby, było najpopularniejszym napojem, wódki znalazły się na drugim miejscu (31%) a wino na trzecim (17%).

Większość badaczy zjawiska alkoholizmu w USA zakłada, że jeden na 20 pijących w Ameryce Północnej ma problem uzależnienia od alkoholu.

Nieposłuszeństwo

Nieposłuszeństwo według O. Lipkowskiego (1980) to przejaw postępowania dziecka, który sprawia rodzicom i wychowawcy szczególną przykrość, gdyż traktowane jest ono jako wyraz utraty pozycji autorytetu wobec dziecka i wpływu na kształtowanie się jego postawy. Objaw ten ma miejsce wtedy, gdy dziecko nie "słucha", nie daje "posłuchu" poleceniom i nakazom, nie reaguje na to co się do niego mówi. Nieposłuszeństwo dziecka można więc uznać za postawę wyrażającą się w nie spełnianiu poleceń osób dorosłych i przeciwstawianiu się im. Nie można więc określić mianem nieposłusznego dziecka, które doraźnie nie spełnia polecenia, ale nie wykazuje postawy nieposłuszeństwa. Np. dziecko nie wróciło prosto ze szkoły do domu, bo zatrzymało się wraz z kolegami na boisku szkolnym, było więc nieposłuszne wobec matki, uległo namowom, silniejszym od poczucia obowiązku. Gdy postępowanie, o którym mowa, zdarza się doraźnie, to nie charakteryzuje jeszcze postawy nieposłuszeństwa. Jednakże wcale nie jest łatwo oszacować, czy bezkrytyczne, serwilistyczne, ugodowe posłuszeństwo to ideał do którego mamy dążyć, czy też stan niepożądany wychowawczo. Wydaje się, że całkowite posłuszeństwo dziecka - brak sprzeciwu w każdej sprawie, bądź wymaganie bezwarunkowego posłuszeństwa od dziecka to jednak sygnał nieprawidłowości w jego rozwoju społecznym, przejawiających się brakiem samodzielności, inicjatywy, krytycyzmu względem siebie i innych oraz zanikiem kreatywności. Należy w tym miejscu zgodzić się z O. Lipkowskim (1980), że z nieposłuszeństwem jako przejawem złego dostosowania społecznego, mamy do czynienia wtedy, gdy przeciwstawianie się wychowawcy lub rodzicowi nacechowane jest zdecydowanym negatywizmem, utrwaloną trudnością w podporządkowaniu się, złośliwą przekorą.

Lenistwo

Rodzaje lenistwa wg. H. Hanselmanna

Lenistwo partialne jest to brak zainteresowania pracą i niechęć do działania planowanego, celowego i z punktu widzenia społecznego użytecznego.

Przyczyny lenistwa

Zasady zwalczania lenistwa

Generalne postępowanie w przypadku lenistwa

Kłamstwo

Można je zaobserwować prawie u wszystkich dzieci (tylko 1% dzieci w ogóle nie kłamało).

Problem kłamstwa występuje ostrzej wśród społecznie niedostosowanych niż innych dzieci. Kłamstwo w tym przypadku występuje nierozłącznie z przestępstwem.

Charakterystyczne znamiona kłamstwa u młodzieży niedostosowanej społecznie

Przyczyny kłamstwa wśród społecznie niedostosowanych

Aby poznać istotę kłamstwa u dziecka należy zwrócić uwagę na to:

Lękliwość

Etiologia lęku

Środki zaradcze

Kradzieże, przywłaszczenie mienia

Za złodzieja uznaje się każdego kto nawet drobne i małej wartości rzeczy kradnie z przyzwyczajenia, a więc czyni to często, żeby zwiększyć swój stan posiadania, i czyni to:

Nie stanowi klasycznej kradzieży, tzw.kleptomania, w której kradzież dokonywana jest nie z powodów materialnych. Kleptomani często kradną rzeczy zupełnie bezużyteczne; gromadzą je potem nie wykorzystując.

Kiedy dziecko lub nastolatek kradnie, zwykle rodzice są zaniepokojeni. Martwią się o to, co spowodowało, że ich dziecko ukradło i zastanawiają, czy ich syn lub córka od tego momentu są już "młodocianymi przestępcami".

Zabranie czegoś, co wzbudza instynktowne uczucia i zainteresowanie, w przypadku bardzo małego dziecka, jest czymś zupełnie normalnym. Zdarzenia takiego nie można uznać za kradzież, do momentu, aż dziecko nie osiągnie określonego wieku-zwykle od trzech do pięciu lat-aby już mogło rozumieć, że coś należy do danej osoby. Rodzice powinni aktywnie uczyć swoje dzieci o prawach własności i kształtować swoje dziecko w duchu uwzględniania praw innych ludzi.

Pomimo że dzieci nauczyły się, że kradzież jest, z punktu widzenia moralnego czymś złym, starsze dzieci lub nastolatki kradną z różnych powodów. Młody człowiek może kraść, aby np. dorównać bratu lub siostrze, którzy mogą być obdarzani większym uczuciem i większą liczbą prezentów przez ich rodziców. Czasami dziecko może ukraść, by pokazać swoją dzielność i odwagę w obliczu kolegów albo by dawać prezenty innym i przez to stać się bardziej popularnymi w szkole.

Rodzice powinni rozważyć, czy dziecko ukradło ze zwykłej potrzeby zwrócenia na siebie uwagi. W takich wypadkach, dziecko może wyrażać złość lub usiłować "wyrównać rachunki" z rodzicami; skradziony przedmiot może stać się sybstytutem dla braku uczucia ze strony rodziców. Rodzice powinni skierować swoje wysiłki na podkreślenie, że dziecko jest ważnym dla nich członkiem rodziny, czyli winni zaspokajać jego potrzebę przynależności.

W większości przypadków przywłaszczanie mienia kończy się kiedy dziecko jest starsze. Psychiatrzy wieku dziecięcego i adolescencyjnego zalecają, by w przypadku, gdy rodzice zauważą, że ich dziecko ukradło, podjąć następujące działania:

Kiedy dziecko zapłaciło lub zwróciło ukradziony towar, rodzice nie powinni powracać już do tej sprawy, tak by dziecko mogło zacząć znowu funkcjonować z "czystym kontem".

Jeśli kradzież wciąż ma miejsce, to przywłaszczanie mienia przez dziecko wynika z bardziej poważnych problemów w rozwoju emocjonalnym dziecka. Dzieci, które często kradną mają trudności w ufaniu innym i nawiązywaniu bliskich kontaktów z innymi. Zamiast czuć się winne, oskarżają za swoje zachowanie innych ludzi, używając takiego argumentu: "Z racji tego, że odmawiają mi dawania tego, czego chcę, to ja to zabiorę". Niektóre dzieci kradną z powodu lęku przed zależnością; nie chcą być zależnymi od nikogo, więc biorą to, co chcą.

Mając na względzie terapię dzieci, które kradną notorycznie, to można powiedzieć, że psychiatra wieku dziecięcego i adolescencyjnego dokona diagnozy przyczyn występowania u dziecka potrzeby przywłaszczania czyjegoś mienia i opracuje program terapeutyczny. Program ten powinien obejmować pomoc dziecku w nauczeniu się nawiązywania opartych na wzajemnym zaufaniu relacji z innymi i pomoc rodzinie w pozytywnym wsparciu rozwoju emocjonalnego dziecka. Ciekawą formę przywłaszczenia mienia stanowią, tzw. kradzieże sklepowe (shoplifting).

LITERATURA:

Doroszewska J. (1981).Pedagogika specjalna. t. 2. Ossolineum: Warszawa Kraków Wrocław Gdańsk.

Hołyst B. (1989).Nieprzystosowanie społeczne dzieci i młodzieży. Seria Raporty Tematyczne nr 7., PWN Warszawa - Kraków.

Gindrich P. (2002).Funkcjonowanie psychospołeczne uczniów dyslektycznych. UMCS Lublin.

Michalczyk T. (1999). Różnorodność i nieścisłość używania pojęć w patologii społecznej, w: Machel H., Wszeborowski K. (red.). Psychospołeczne uwarunkowania zjawisk dewiacyjnych wśród młodzieży w okresie transformacji ustrojowej w Polsce. UG Gdańsk, s. 139 - 148.

Pospiszyl K., Żabczyńska I. (1980).Psychologia dziecka niedostosowanego społecznie. PWN Warszawa.

Lipkowski O. (1980). Resocjalizacja. WSP Warszawa.

Reber A. S. (1985).Dictionary of Psychology. Penguin Books .

Urban B. (2000).Zaburzenia w zachowaniu i przestępczość młodzieży. UJ. Kraków.

Wearmouth J. (1999). Another one flew over: 'maladjusted' Jack's perception of his label. British Journal of Special Education, 26, s. 15 - 22.