UZALEŻNIENIA OD SUBSTANCJI PSYCHOAKTYWNEJ A ŚRODOWISKO RODZINNE

Dzieci rodziców alkoholików są szczególnie zagrożone alkoholizmem. Ryzyko wystąpienia alkoholizmu u dzieci alkoholików, w porównaniu do dzieci nie-alkoholików wyraża się w stosunku od 1,5:1 do 9:1 w zależności od różnorodnych czynników środowiskowych i genetycznych (Russell, 1990). Literatura na temat dzieci alkoholików (tj. Black, 1981; Woititz, 1983) sugeruje, że wszystkie dzieci alkoholików znajdowały się także w grupie ryzyka różnorodnych trudności społecznych i emocjonalnych.
Jakie zmienne różnicują jednostki, które doświadczyły negatywnych skutków alkoholizmu swoich rodziców od tych, które nie mają takich doświadczeń? Kilka badań sugeruje, że zmienne w obrębie środowiska rodzinnego mogą być powiązane ze zmiennymi osobowościowymi, które sprawiają, że daną osobę można zaliczyć do grupy ryzyka (Rogosch, Chassin & Sher, 1990). Moos i Billings (1982) stwierdzili wyższe poziomy niepokoju/lęku i depresji wśród dzieci alkoholików w porównaniu z dziećmi rodziców nie nadużywających alkoholu i wśród dzieci nie-alkoholików. Moos i Moos (1984) stwierdzili, że rodziny z problemem alkoholowym ujawniły mniejszą zgodność, koherencję oraz większą konfliktowość niż rodziny bez problemu alkoholowego. Roosa, Beals, Sandler i Pillow (1990) uznali alkoholizm za przewlekłą chorobę, które może wpływać na środowisko opiekuńczo-wychowawcze.
Wyniki uzyskane przez J.M. Havey i D.K. Dodd (1995) wyraźnie ujawniły, że zmienna, która najbardziej różnicowała badanych adolescentów, którzy próbowali narkotyków od tych, którzy nie czynili takich prób były przykre zdarzenia mające miejsce w środowisku rodzinnym. Do przykrych wydarzeń mających miejsce w srodowisku rodzinnym zalicza się m.in.: "Mama i tato kłócili się w twojej obecności"; "Ludzie w twoim sąsiedztwie źle mówią o twoich rodzicach"; "Widziałeś jak Twój rodzic się zataczał po pijanemu"; "Musiałeś iść po rodzica do knajpy, bo się upił". Próbujący uzyskali w tych badaniach niższe wyniki niż nie-próbujący w zakresie Kompetencji Szkolnej, a wyższe w zakresie Problemów Społecznych. Istnieje więc u tych, którzy brali zależność między przykrymi wydarzeniami w domu rodzinnym, kompetencją szkolną a problemami społecznymi.
Dzieci alkoholików opisywały swoje środowisko rodzinne jako będące miejscem większej liczby negatywnych wydarzeń, mniejszej liczby pozytywnych, większej konfliktowości i mniejszej zgodności (koherencji). Dzieci alkoholików rzadziej także wychowywały się w rodzinach pełnych, a częściej w niepełnych, zrekonstruowanych lub częściej mieli opiekunów żyjących w konkubinacie, czy też rodziców, którzy uczęszczali do szkoły wyższej lub właśnie ją ukończyli. Uzyskane przez J.M. Havey i D.K. Dodd (1995) wyniki są zgodne z istniejącą literaturą badawczą. Wielu badaczy (Bennett & Wolin, 1986; Clair & Genest, 1987; Werner, 1986) podkreślało znaczenie zmiennych środowiska rodzinnego w kształtowaniu się problemów przystosowawczych i alkoholowych wczesnej dorosłości. Inni badacze (np. West & Prinz, 1987; Windle, 1990) uznają, że problemy alkoholowe ujawniane przez dzieci alkoholików mogą być bardziej bezpośrednio powiązane z niekorzystnymi i stresogennymi warunkami życiowymi niż z alkoholizmem rodziców, jako takim.
Wpływ rodzeństwa jest też ważną zmienną w badaniach nad etiologią uzależnień od narkotyków w rodzinie. Prawdopodobnie ma on znaczenie nie tylko w przypadku uzależnienia od narkotyków, ale także alkoholu. Na przykład Needle i in. stwierdzili, że nastolatki mające starsze rodzeństwo spożywające narkotyki, częściej także ich używały niż nastolatki, których starsze rodzeństwo nie stosowało narkotyków. Wyniki tych badań wskazują na to, że starsze rodzeństwo stanowi bardziej istotny niż rodzice model do naśladowania a młodsze rodzeństwo mające starszego brata lub siostrę, którzy stosują substancje psychoaktywne, może także częściej i wcześniej ich używać. Brook i in. także zanotowali, że starsi bracia mieli większy wpływ na spożywanie narkotyków przez ich młodsze rodzeństwo. Przypuszczalnie w okresie dojrzewania starsze rodzeństwo wywiera nawet większy wpływ niż rówieśnicy, nakłaniając swoje siostry lub braci do brania narkotyków lub leków (za: Kahn i Monks, 1997). Warto także zapoznać się z nieco zaniedbanym tematem tj. agresją rodzeństwa.

LITERATURA:

Havey J.M.; Dodd D.K. (1995). Research and commentary. Children of alcoholics, Negative life events and early experimentation with drugs. Journal of School Psychology, t. 33, 305 - 317.
Kahn M.D., Monks G. (1997). Sibling relational problems, w: Widiger T.A., Frances A.J., Pincus H.A., Ross R., First M.B., Davis W. (eds.), DSM-IV Sourcebook, t. 3, 693-712.

Society for the Study of School Psychology, APA (American Psychiatric Association) ©