Obraz zaburzeń zachowania na przykładzie filmu pt. "Cześć Tereska!"

Cześć TereskaNajczęściej mając na względzie problematykę złego przystosowania społecznego mamy na myśli te zachowania, które w sposób bezpośredni są szkodliwe dla innym ludzi, a nie dla podmiotu je przejawiającego. W jednej z najnowszych na świecie koncepcji zaburzeń zachowania opracowanej przez amerykańskiego psychologa Achenbacha., zachowania, o których mowa nazywane są eksternalizacyjnymi, czy też słabo kontrolowanymi. Zalicza się do nich: antyspołeczność, buntowniczość, agresywność i są one emitowane na zewnątrz osobowości podmiotu, który je przejawia. Ranią one i krzywdzą zarazem inne osoby, z którymi jednostka wchodzi w interakcje. Nie powodują jednak cierpienia osoby, która jest agresorem a więc sprawcą tych zachowań.
Fascynujące, patrząc z punktu widzenia złego przystosowania społecznego, są jednak także zachowania, które w klasyfikacji Achenbacha noszą nazwę zachowań internalizacyjnych, które są emitowane do wnętrza osobowości jednostki i stanowią zachowania nadmiernie kontrolowane. Są one przejawem raczej aspołeczności. Achenbach zalicza do tego obszaru: społeczne wycofanie, lęki, depresję, dolegliwości somatyczne (B. Urban, 2000). Zachowania, o których mowa stanowią, de facto, cierpienie neurotyczne i szkodzą w większym stopniu jednostce, która je przejawia, a nie innym ludziom.
Bardzo udanie nakreślił obraz zaburzeń w zachowaniu o charakterze internalizacyjnym Robert Gliński w swoim filmie pt. "Cześć Tereska". Główna bohaterka tego filmu, tytułowa Tereska jest przeciętną, zwykłą, niczym nie wyróżniającą się od innych dziewczynką. Na pozór, przynajmniej do chwili osiągnięcia wieku wczesnej adolescencji (12 - 14 lat) nie sprawia żadnych poważniejszych problemów wychowawczych. Wychowuje się w normalnej rodzinie, ma zarówno mamę jak i tatę. Czasami mama nie mając jej z kim zostawić, gdyż ona i mąż pracuje, prosi o pomoc przy opiece nad Tereską inwalidę znajdującego się na wózku - Pana Edzia. Pan Edzio nie stroni od alkoholu i jest porażony od pasa w dół, nie czując w sparaliżowanych nogach bólu. Tereska zaś znajduje w nim świetnego partnera do rozmów i nie tylko. Edzio zdradza bowiem także zainteresowania seksualne względem Tereski, na przykład sadzając ją jako dziecko z zamiarem wykonania ruchów kopulacyjnych na kolanach na wózku i przechylając wózek. Tereska zaś bawi się z nim w bardzo szczególny sposób, gasząc papierosy na jego nieczułych nogach. Ponadto Edzio ujawnia skłonności masochistyczne, gdyż lubi gdy bije się go czasami laską po ciele.
Atmosfera rodzinna, w jakiej wzrasta Tereska jako dziecko jest całkowicie normalna. Jedynie ojciec, jak w przypadku wielu mężczyzn bywa, czasami nadużywa alkoholu. Kłopoty wychowawcze Tereska zaczyna dopiero ujawniać w okresie adolescencyjnym. Pierwszym zwiastunem jest chyba sytuacja, w której Tereska z premedytacją odbiera swojej młodszej siostrze album ze swoimi zdjęciami z czasów dzieciństwa i krzyczy, że jej młodszej siostry nie powinno być na świecie i, że powinna być chłopcem. Być może takie zachowanie Tereski jest odpowiedzią na żal do rodziców, którzy w chwili urodzenia się jej siostry, przestali ją darzyć tak silnym uczuciem, będąc zmuszonymi do koncentracji uczuciowej nie na jednym dziecku, lecz na dwóch. Patrząc z perspektywy psychologicznej można dodać, że dzieci, które urodziły się jako pierwsze, w sytuacji, gdy na świat przychodzi kolejne dziecko będące chłopcem lub dziewczynką, czują się często zaniedbywane przez rodziców, którzy poświęcają im zdecydowanie mniej uwagi i troski niż młodszemu dziecku. Tak więc można powiedzieć, że dziecko, które dotychczas było jedynym i nie musiało rywalizować o uczucie rodziców, w chwili pojawienia się brata lub siostry znajduje się w diametralnie innej sytuacji emocjonalnej i musi usilnie zabiegać o uczucie rodziców.
Nie będąc przyjętą do szkoły plastycznej z braku miejsc, Tereska musi pobierać naukę w szkole zawodowej o profilu krawieckim. Środowisko uczennic tej szkoły nie wpływa dobrze na osobowość Tereski. W szczególności silny, negatywny wpływ na Tereskę ma nieprzystosowana społecznie koleżanka - Renata. Nadużywa ona często alkoholu, kradnie i uprawia seks z przypadkowo poznanymi chłopakami. Renata, będąc dokładnym przeciwieństwem pod względem charakterologicznym i osobowościowym Tereski, dużo silniej oddziałuje na postępowanie Tereski niż rodzice i inne osoby np. nauczyciel muzyki prowadzący chór, namawiający ją do zmiany swojego życia, czy też dyrektorka szkoły. Pewnego dnia Tereska wraca zbyt późno do domu z alkoholowej libacji, której miejscem był cmentarz. W tym momencie matka Tereski wyraźnie odczuwa, że straciła z córką kontakt oraz, że zmieniła się ona nie do poznania. Tereska ujawnia bowiem coraz silniej zaburzenia w zachowaniu o charakterze internalizacyjnym. Sprawia bowiem wrażenie skrytej, zamkniętej w sobie, małomównej, chłodnej emocjonalnie, bezpłciowej, nieśmiałej, nadmiernie lękliwej, zahamowanej, smutnej, depresyjnej i wycofującej się. Jednak jak się później okazuje drzemie w jej wnętrzu demon przemawiąjący głosem osoby skrzywdzonej przez życie, osoby najbliższe lub też samą siebie. Tereska ma silne poczucie krzywdy i potrzebę zemsty na innych ludziach. Sugestywną w tym kontekście jest scena w filmie, w której Tereska "wymierza sprawiedliwość" niewinnemu przechodniowi, na dodatek nie swoimi rękoma, lecz wykorzystując jako narzędzie swojego chłopaka, z którym poznała ją Renata. Tereska zmyśliła sobie, że przypadkowy, wskazany przez nią na ulicy mężczyzna, dobierał się do niej z zamiarem gwałtu. Jej chłopak, słysząc to wraz z kolegami dotkliwie pobili wskazanego przez Tereskę osobnika.
Ojciec dowiadując się o tym, że jego kilkunastoletnia już córka pije, pali i zostaje z powodu współudziału w rozboju zatrzymana na Policji upija się i wpada w szał. Bierze do rąk siekierę i chce zabić sąsiada, który pojawia się w mieszkaniu, gdyż jest zbulwersowany awanturniczą atmosferą w domu rodzinnym Tereski. Tereska zaś widząc pijanego ojca wymachującego siekierą zaczyna być coraz bardziej tajemnicza i nieufna względem siebie i innych ludzi (zobacz link dotyczący przemocy rodzinnej w percepcji dziecka).
Nienawiść Tereski do siebie i innych ludzi osiąga swoje apogeum w końcowej scenie filmu. Tereska, będąc wraz z koleżanką Renatą u swojego przyjaciela z lat dziecinnych Pana Edzia nadal odmawia mu kontaktu seksualnego - Tereska nie daje się nawet mu dotknąć, a jest teraz przecież dziewczynką, której cycki już urosły (kolejny przykład zachowania nadmiernie kontrolowanego). Zachowuje się w sposób dla nas nieprzewidywalny. Łapie do ręki kij i zadaje nim kilkanaście soczystych uderzeń inwalidzie, przypuszczalnie mordując go. Tak więc tłumione od dawna negatywne uczucia względem siebie i innych znajdują wyraz w nieuświadomionej, dzikiej agresji i destrukcji.
Reasumując można powiedzieć, że podmiotem zainteresowania pedagoga, powinny być nie tylko te dzieci, który wyrażają swoją agresję wobec innych w sposób jawny i łatwy do zaobserwowania, ale także te nasze pociechy, które tłumią w sobie różne negatywne emocje, nie ujawniając ich. Dzieci, o których mowa często bywają nie zauważane przez wychowawców, nauczycieli i rodziców jako sprawiające kłopoty wychowawcze, tak jak dzieci o zaburzeniach zachowania o charakterze eksternalizacyjnym. Jednakże mogą być nawet jeszcze gorzej przystosowane społecznie niż dzieci łatwo rzucające się w oczy z powodu zachowań wyzywających i bezpośrednio awersyjnych.

Na początek

LITERATURA:

Urban B. (2000).Zaburzenia w zachowaniu i przestępczosć młodzieży.UJ Kraków.

Copyright by Piotr Alfred Gindrich