Psychospołeczne korelaty wyuczonej bezradności młodzieży gimnazjalnej z trudnościami w uczeniu się i zaburzeniami towarzyszącymi

okładka psychospołeczne korelaty wyuczonej bezradności Celem badań zaprezentowanych w tej monografii było określenie poziomu wyuczonej bezradności uczniów gimnazjalnych z trudnościami w uczeniu się (LD) i towarzyszącym zespołem deficytu uwagi i nadpobudliwości psychoruchowej (ADHD) oraz jego psychospołecznych korelatów. Na podstawie analizy literatury określono trzy wymiary wyuczonej bezradności: (1) wymiar poznania (bezradność intelektualna na lekcjach języka polskiego i matematyki), (2) kontrolowalności (lokalizacja poczucia kontroli w sytuacji osiągnięcia sukcesu i poniesienia porażki), (3) zachowania (poczucie własnej skuteczności). Ponadto zbadano wybrane sfery funkcjonowania psychospołecznego (korelaty), tj. samoocenę, postawy wobec trudności w uczeniu się i zaburzeń towarzyszących oraz wsparcie edukacyjne i społeczne. W badaniach uczestniczyły trzy grupy gimnazjalistów z trzecich klas. Badani z trudnościami w uczeniu się i towarzyszącym zespołem ADHD stanowili grupę podstawową (A). Uczniowie mający tylko trudności w uczeniu się, tylko syndrom ADHD lub jedynie zespół zachowań buntowniczo-opozycyjnych (ODD) oraz ci nieprzejawiający ani trudności w uczeniu się, ani innych zaburzeń utworzyli dwie grupy porównawcze (B i C). Trudności w uczeniu się i zaburzenia towarzyszące (ADHD, ODD) u uczniów zostały zdiagnozowane przez szkołę. Zastosowano skale obserwacyjne dla nauczycieli, które dotyczyły objawów tych zaburzeń u uczniów. W monografii zaprezentowano również wyniki eksploracji związków między wymiarami wyuczonej bezradności a sferami funkcjonowania psychospołecznego badanej młodzieży z trzech grup. Badani gimnazjaliści różnili się nie tylko w zakresie wymiarów wyuczonej bezradności i ich korelatów psychospołecznych, ale i w odniesieniu do zanotowanych zależności między zmiennymi. Mając na względzie wyuczoną bezradność badanych w wymiarach poznania, kontrolowalności i zachowania, kryterium współwystępowania zaburzeń przyczyniło się do dużych różnic międzygrupowych. Uczniowie ze współistniejącymi syndromami LD i ADHD, zdiagnozowanymi przez nauczycieli, cechowali się największą wyuczoną bezradnością we wszystkich jej aspektach. Współwystępowanie trudności w uczeniu się i zespołu ADHD miało również swój udział w różnicach między badanymi grupami gimnazjalistów dotyczących poziomu funkcjonowania psychospołecznego w wymiarach: samooceny, postaw wobec trudności w uczeniu się i zespołu deficytu uwagi z nadpobudliwością i wsparcia edukacyjnego oraz społecznego. Na podstawie analizy regresji wielokrotnej udało się ustalić, że siła związku między bezradnością intelektualną (wymiar poznania) a samooceną była największa w grupie cechującej się współistnieniem LD i ADHD. Pozwoliło to na potwierdzenie hipotezy głoszącej, że kryterium współwystępowania będzie oddziaływało na zależność między tymi zmiennymi.
W świetle stwierdzonych faktów empirycznych kluczowym zagadnieniem dla praktyki pedagogicznej jest przeciwdziałanie wyuczonej bezradności. Wydaje się, że czynnikiem ochraniającym przed wyuczoną bezradnością może być twórczość jako źródło własnej skuteczności, pozytywnej samooceny i pożądanych atrybucji w systemie szkolnym.

Psychosocial correlates of learned helplessness in adolescents with learning disabilities (LD) and comorbid disorders

The research findings described in this monograph concern learned helplessness and its psychosocial correlates regarding middle school students with learning disabilities (LD) and comorbid disorders (attention deficit hyperactivity disorder - ADHD). The review of many interdisciplinary studies enabled to identify three dimensions of learned helplessness: (1) cognition (intellectual helplessness connected with learning Polish and math at school), (2) uncontrollability (locus of control for success and failure), (3) behavior (self-efficacy). Furthermore, three spheres of psychosocial functioning (correlates) were investigated: self-esteem, attitudes towards LD and ADHD, educational and social support. The study involved three groups of middle school students. The adolescents with learning disabilities and co-occurring ADHD constituted group A. The students who had single problem in learning (LD) or in attentional, behavioral, emotional domain (ADHD, oppositional defiant disorder - ODD) belonged to group B. Those subjects who had neither LD, ADHD nor ODD were qualified for group C. The B and C were comparison groups. Learning disabilities and comorbid disorders (ADHD, ODD) in adolescents were identified by school system. The LD and comorbid disorders checklist for teachers had been used to qualify all the adolescents for three separate groups. The monograph contains the analysis of correlations between learned helplessness and psychosocial spheres regarding three groups of adolescents. Taking into consideration both dimensions of learned helplessness and its psychosocial correlates, the groups differed from each other. As regards the cognition, uncontrollability and behavior dimensions of learned helplessness, comorbidity criterion had a huge impact on the discrimination between groups. The students with comorbid LD and ADHD recognized by teachers showed the highest level of learned helplessness. The concomitance of LD and ADHD contributed also to the group differences with respect to psychosocial correlates: self-concept, attitudes towards LD and ADHD, educational and social support. The results of multiple regression analysis indicated that there was a strongest correlation between intellectual helplessness (cognition) and self-esteem in group A (co-existence of LD and ADHD). Taking into account this relationship the hypothesis on comorbid disorders contribution was tested.
To sum up, the empirical facts proved that the most important point in the debate on education should have been learned helplessness prevention. It seems that creativity can be a protective factor because it might be the source of self-efficacy, positive self-concept and attributions at school.