SPOŻYWANIE, NADUŻYWANIE ALKOHOLU I INNYCH SUBSTANCJI PSYCHOAKTYWNYCH A NIEDOSTOSOWANIE SPOŁECZNE

Wprowadzenie
Terminologia
Objawy nadużywania, spożywania substancji, uzależnienia
Spożywanie, nadużywanie alkoholu i innych substancji psychoaktywnych a przemoc, agresywność, przestępczość
Spożywanie alkoholu a pobudzenie seksualne
Spożywanie alkoholu a antysocjalne zachowanie seksualne (gwałt)

Wprowadzenie

Zespół nadużywania różnych substancji (substance abuse) jest przedmiotem zainteresowania od dawna. Wystarczy tylko wspomnieć, że już w Starym Testamencie mamy wzmianki na temat nadużywania alkoholu. Noe, twórca słynnej arki, która ocaliła ludzkość, doprowadził się do stanu nieprzytomności, wypijając za dużo wina. Nietrzeźwość sprawiła, że miał ogromne trudności ze znalezieniem drogi do swojego namiotu. Inne, poza alkoholem środki psychoaktywne, takie jak np. kokaina, heroina, haszysz, opium (narkotyki) oraz pozostałe substancje takie jak: kofeina, tytoń, także są nadużywane. Jednak wydaje się, że alkohol, kofeina (w herbacie) i tytoń (papierosy) są środkami psychoaktywnymi stosowanymi najbardziej powszechnie ze względu na ogólnodostępność. Używki te są zdecydowanie najpopularniejsze niezależnie od tego, czy mamy do czynienia z osobą dobrze, czy też źle przystosowaną.
Związek spożywania alkoholu i innych substancji psychoaktywnych z niedostosowaniem społecznym dzieci, młodzieży i dorosłych najwyraźniej ujawnia się w kontekście agresji, przemocy, zachowań antysocjalnych. Jednak, aby dogłębnie poznać genezę relacji nadużywanie-uzależnienie od substancji psychoaktywnej-niedostosowanie społeczne należy dokonać analizy podstawowych faktów medycznych.
W celu dogłębnego zrozumienia zjawiska nadużywania różnych substancji warto odwołać się do wiarygodnego i budzącego szacunek na świecie, źródła informacji, jakim jest wydawany co jakiś czas, przez APA, czyli Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne)- podręcznik określany w skrócie z języka angielskiego DSM. Należy podkreślić, że jedynym jego godnym konkurentem na świecie jest podręcznik ICD, wydawany przez WHO przy ONZ (Już dziesiąta edycja, tj. ICD – 10 ukazała się w 1992 roku, a więc na 2 lata przed opublikowaniem czwartej edycji DSM. DSM to Diagnostyczny i Statystyczny Podręcznik Zaburzeń Psychicznych. Tom 1 DSM – IV Sourcebook, wydany w 1997 roku zawiera informacje dotyczące zaburzeń związanych z substancjami (np. alkohol), delirium, demencji, amnezji i innych zaburzeń poznawczych (w tym zaburzeń umysłowych spowodowanych ogólnym schorzeniem medycznym), schizofrenii i innych zaburzeń psychotycznych, zaburzeń motorycznych spowodowanych działaniem leku, oraz zaburzeń snu. Tom 2 prezentuje zgromadzoną wiedzę na temat: zaburzeń nastroju, zaburzenia dysforycznego, zaburzeń lękowych, zaburzeń osobowości, zaburzeń psychiatrycznego układu sprzężeń (zawierających zaburzenia sylwetki i budowy ciała, zaburzenia cechujące się nienaturalnością, zaburzenia dysocjacyjne, zaburzenia kontroli impulsu oraz zaburzenia przystosowania) oraz zaburzeń seksualnych. Tom 3 odsłania nam prawdę na temat: zaburzeń związanych z okresem dzieciństwa, zaburzeń odżywiania, zagadnień związanych z rodziną, zagadnień wieloosiowych oraz kulturowych.
Nas będzie przede wszystkim interesował tom 1 i tzw. zaburzenia związane z substancjami, gdyż stanowią one przedmiot tego dyskursu.

Terminologia: abuse, dependence, addiction

Na wstępie należałoby wyjaśnić terminologię, gdyż budzi ona wiele kontrowersji, w środowisku medycznym lekarzy – psychiatrów oraz w innych środowiskach specjalistów np. psychologów, pedagogów. W podręczniku DSM – IV Sourcebook czytamy: “Różnica między DSM – III a DSM – III – R dotyczyła całkowicie nowej interpretacji pojęcia nadużywania (abuse) i uzależnienia (dependence). Tak jak opisano bardziej szczegółowo poniżej, zakres semantyczny pojęcia uzależnienie (dependence)został wyraźnie poszerzony. W konsekwencji, twórcy DSM – III – R początkowo zaproponowali, by usunąć pojęcie nadużywania (abuse), odczuwając, że całe spektrum problemów odnoszących się do spożywania substancji zostało teraz zawarte w szerokim obszarze pojęcia uzależnienia. W ostatniej chwili, jednak, nacisk ze strony zajmujących się tym zagadnieniem, spowodował ponowne zamieszczenie pojęcia nadużywanie((abuse)) w podręczniku. Jednak, nadużywanie było teraz postrzegane jako szczątkowa diagnoza, która miała mieć zastosowanie tylko do jednostek, które wciąż mają pewne trudności związane z używaniem substancji, ale które nie dają się umieścić w szerokim ujęciu uzależnienia” (M. A. Schuckit; DSM – IV Sourcebook, 1994, s. 7). Autorzy podręcznika zwracają także uwagę na związek między nadużywaniem substancji a uzależnieniem od nich. Przewiduje się kilka możliwości rozwiązania zasygnalizowanego problemu:
“1. Sformułować skonkretyzowaną definicję uzależnienia, ale rozumieć pojęcie nadużywania (abuse) jako mniej konkretnie określoną, szczątkową kategorię, mającą zastosowanie w odniesieniu do tych osób, które ujawniają zależność od substancji psychoaktywnych, co jest niewystarczające, aby spełniało kryteria diagnostyczne przyjęte dla uzależnienia.
2. Rozumieć nadużywanie i uzależnienie w kontekście continuum zależności od narkotyku, alkoholu. Jednostka, która spełniła kryteria diagnostyczne uzależnienia spełniłaby także kryteria nadużywania. Nadużywanie miałoby specyficzną definicję (odnoszącą się do tzw. specyficznego progu wrażliwości na continuum) i stanowiłoby “szczątkową” kategorię jak w punkcie 1.
3. Sformułować specyficzne definicje zarówno dla nadużywania, jak i uzależnienia, ale rozumieć je raczej jako pojęcia ortogonalne, a nie jako pojedyncze continuum. Obszar objawowy nadużywania różniłby się od obszaru fenomenologicznego uzależnienia, a każda z tych dwóch kategorii miałaby specyficzną definicję opartą na własnym zespole symptomów.
4. Usunąć pojęcie nadużywania całkowicie i sprawić by uzależnienie od substancji było jedyną diagnozą dostępną w zakresie kategorii zaburzeń używania substancji. Elaboratem tej możliwości jest zidentyfikowanie zachowań ryzykownych, ryzykanckich, ponieważ odnoszą się one do nadużywania substancji, używania szkodliwego i niebezpiecznego dla zdrowia, ale nie nadawanie takiemu działaniu diagnostycznego statusu"
(J. E. Helzer; DSM – IV Sourcebook, 1994, s. 21 - 22).
Wśród wymiarów nadużywania substancji wymienia się dwa zupełnie od siebie niezależne tj. intensywność, częstość używania (opartą na pomiarach konsumpcji alkoholu) oraz problemy powiązane z używaniem alkoholu (natury emocjonalnej, społecznej, zawodowej (White za: J. E. Helzer; DSM – IV Sourcebook, 1994). Ponadto zwraca się uwagę na przy najmniej dwa diagnostyczne aspekty alkoholizmu: (1) uzależnienie dotyczące czynników fizjologicznych i być może oznak kompulsywnego używania i (2) nadużywanie odnoszącę się silniej do indywidualnych, społecznych lub prawnych konsekwencji nadużywania substancji. Podkreśla się, że pomimo, iż te dwa aspekty często występują u jednego człowieka, nadużywanie może pojawiać się bez uzależnienia i nie zawsze jest zwiastunem uzależnienia. Nieprecyzyjność pojęcia nadużywanie w aspekcie diagnostycznym budzi jednak sprzeciw wielu specjalistów. Po pierwsze, pomimo, że pojęcie nadużywanie jest zdefiniowane w DSM – III i DSM – III – R w specyficzny sposób, pojęcie to jest często stosowane jako bardziej ogólne, opisowe, oraz oznacza złe używanie substancji. Wielu uznaje nadużywanie za termin pejoratywny, którego powinno się unikać w nomenklaturze naukowej (Blackwell; Peyser i Gitlow za: J. E. Helzer, DSM – IV Sourcebook, 1994), a niektórzy wolą zarezerwować ten termin tylko dla przypadków mocnego picia, wywołanego kontekstem społecznym.
W stan zmieszania, zagubienia wprawia nas fakt, że nadużywanie (abuse) jest pojęciem, którego znaczenie może różnić się w odniesieniu do kontekstu. Jednak, określenie abuse jest czasami stosowane zamiennie z innymi pojęciami znaczącymi nienormalne stosowanie środków psychoaktywnych, takimi jak nałóg (addiction). Czują także, iż sposób w jaki pojęcie nadużywanie zostało zdefiniowane w DSM – III – R, sugeruje, że nadużywanie jest podkategorią nałogu a nie odchyleniem od norm społecznych. Sugerują, aby termin nadużywanie został zachowany tylko jako termin opisowy, a nie jako kategoria diagnostyczna (Miller i Gold, za: . J. E. Helzer, DSM – IV Sourcebook, 1994).
Poza wieloma poglądami przeciw stosowaniu terminu nadużywanie, dużo miejsca poświęca się także argumentom za jego stosowaniem. Stosowanie terminu nadużywanie zapewnia, że problemy z jakimi mamy do czynienia nie znajdują się na takim samym poziomie jak te problemy, które zostały zawarte w mocniejszym znaczeniowo terminie uzależnienie. Określenie nadużywanie oznacza także, że zawarte symptomy nie stanowią podstawowych aspektów leżących u podłoża procesu chorobotwórczego w taki sam sposób jak prawdopodobnie miałoby to miejsce w przypadku symptomów zespołu uzależnienia. Jeśli definicja syndromu jest oparta wyjątkowo na konsekwencjach społecznych, zastosowanie określenia takiego jak nadużywanie do zidentyfikowania tego zespołu nie wydaje się niewłaściwe; etykietka ta właściwie oznacza stosowanie środka do takiego momentu aż spowoduje to konsekwencje społeczne. Obciążenie jakie ma ten termin z tytułu pejoratywności zwiększa się kiedy termin nadużywanie (abuse) jest stosowany bardziej ogólnie do przypadków takich jak te, które wynikają z ujawniania się czynników jatrogennych.

Symptomy spożywania, nadużywania, uzależnienia

Objawy nadużywania substancji

Tak więc niezależnie od toczących się sporów nad słusznością określenia abusejako kategorii diagnostycznej przytoczmy kryteria diagnostyczne nadużywania.
“1. Nie zaprzestanie używania substancji pomimo wiedzy na temat trwałych i powtarzających się społecznych, psychologicznych, lub fizycznych problemach spowodowanych lub zaostrzonych przez używanie substancji (np. codzienne palenie papierosów pomimo znanej diagnozy rozedmy lub przewlekłego bronchitu, używanie kokainy pomimo depresji spowodowanej jej spożywaniem lub nie zaprzestanie picia pomimo nasilenia się owrzodzenia spowodowanego konsumpcją alkoholu).
2. Powtarzające się używanie substancji powodujące niezdolność do wypełniania obowiązków związanych z pełnieniem ról w pracy, szkole, domu (np. powtarzające się absencje w pracy lub słaba wydajność pracy spowodowane używaniem substancji, nieobecności na lekcjach i zajęciach spowodowane używaniem substancji, wyrzucenie ze szkoły, zawieszenia w prawach ucznia; zaniedbywanie dzieci lub codziennych obowiązków domowych).
3. Powtarzające się używanie substancji w sytuacjach, w których jest to fizycznie niebezpieczne (np. jazda samochodem lub obsługiwanie maszyny w stanie zaburzenia spowodowanego używaniem substancji).
4. Porzucenie lub obniżenie efektywności wykonywania ważnych, istotnych społecznych, zawodowych lub rekreacyjnych czynności z powodu używania substancji.
5. Powtarzające się problemy prawne lub interpersonalne wynikające ze spożywania substancji (np. spowodowane spożywaniem substancji zatrzymania w areszcie lub wypadki komunikacyjne, fizyczne bójki spowodowane używaniem substancji)”
(J. E. Helzer, DSM – IV Sourcebook, 1994, s. 28).

Objawy zespołu uzależnienia od substancji psychoaktywnej

Ukoronowaniem wysiłku specjalistów zrzeszonych w APA włożonego w dogłębne poznanie mechanizmów nadużywania substancji oraz uzależnienia od substancji było opracowanie kryteriów diagnostycznych zespołu uzależnienia od substancji psychoaktywnej (ang.Psychoactive Substance Dependence), które można zaprezentować za DSM – IV.

Zespół 1 diagnostycznych kryteriów

A. Używanie substancji świadczące o nieprzystosowaniu, prowadzące do znacznego klinicznego zaburzenia lub dystresu, ujawniające się w sposób następujący (itemy i progi wrażliwości określone w przyjętym czasie próbnym):
(1) tolerancja, określona przez jeden z następujących objawów:
(a) potrzeba spożycia wyraźnie wzrastających ilości substancji aby osiągnąć stan zatrucia lub pożądany skutek
(b) wyraźnie słabszy "efekt halucynogenny" przy kontynuowanym spożyciu takiej samej ilości substancji
(c) na pozór właściwe funkcjonowanie organizmu przy dawkach lub poziomach substancji we krwi, które spowodowałyby poważne zaburzenie u przypadkowego, innego konsumenta
(2) występowanie cech charakterystycznych dla zespołu abstynencyjnego
(3) ta sama substancja jest często spożywana by złagodzić lub wyeliminować objawy zespołu abstynencyjnego
(4) substancja jest często spożywana w większych ilościach lub przez dłuższy okres czasu niż zamierzano, planowano
(5)nieudane próby lub niepomyślne wysiłki by zaprzestać używania substancji lub kontrolować jej spożycie
(6) wiele czasu poświęca się na czynności niezbędne do zdobycia substancji (np. chodzenie do wielu lekarzy lub pokonywanie samochodem dużych odległości ), spożycie substancji (np. nałogowe palenie tytoniu), lub wygaszenie wywieranych przez tą substancję skutków
(7) powtarzające się używanie substancji powodujące niezdolność do wypełniania obowiązków związanych z pełnieniem ról w pracy, szkole, domu (np. powtarzające się absencje w pracy lub słaba wydajność pracy spowodowane używaniem substancji, nieobecności spowodowane używaniem substancji, wyrzucenie ze szkoły, zawieszenia w prawach ucznia; zaniedbywanie dzieci lub codziennych obowiązków domowych).
(8) powtarzające się używanie substancji w sytuacjach, w których jest to fizycznie niebezpieczne (np. jazda samochodem lub obsługiwanie maszyny w stanie zaburzenia spowodowanego używaniem substancji).
(9) porzucenie lub obniżenie efektywności wykonywania ważnych, istotnych, społecznych, zawodowych lub rekreacyjnych czynności z powodu używania substancji.
(10) powtarzające się problemy prawne lub interpersonalne wynikające ze spożywania substancji (np. spowodowane spożywaniem substancji zatrzymania w areszcie lub wypadki komunikacyjne, fizyczne bójki spowodowane używaniem substancji.
(11) niezaprzestanie spożywania substancji pomimo świadomości trwałych lub powtarzających się problemów spowodowanych lub zaostrzonych przez używanie substancji (np. niezaprzestanie brania heroiny pomimo sprzeciwu rodziny, stosowanie kokainy pomimo rozpoznania wzbudzonej przez kokainę depresji, lub kontynuowanie picia alkoholu pomimo rozpoznania pogorszającej się sytuacji zdrowotnej – wzmagania się objawów choroby wrzodowej spowodowanej konsumpcją alkoholu)

Opcje przyjmowane dla Kryterium B: (czas trwania symptomów):
Opcja B1:
B. Niektóre objawy zaburzenia pojawiały się przez większość dni przez okres co najmniej 1 miesiąca, lub były obserwowane jako powtarzające się przez dłuższy okres czasu.
Opcja B2: nie wyszczególniono okresu trwania (tj. pomiń kryterium B)
Zwróć szczególną uwagę na następujące kwestie:
Przy uzależnieniu fizjologicznym: występowanie dowodów wspierających tolerancję na substancję lub zespół abstynencyjny (tj. dowolny item spośród takich jak A(1), A(2), lub A(3) jest obecny).
Bez uzależnienia fizjologicznego: nie występują dowody na tolerancję lub zespół abstynencyjny (tj. żaden z itemów A(1), A(2) i A(3) nie jest obecny).
Zespół 2 diagnostycznych kryteriów
A. Dowolny objaw spośród następujących:
(1) tolerancja, określona przez jeden z następujących objawów:
(a) potrzeba spożycia wyraźnie wzrastających ilości substancji aby osiągnąć stan zatrucia lub pożądany skutek
(b) wyraźnie słabszy efekt przy kontynuowanym spożyciu takiej samej ilości substancji
(c) właściwe funkcjonowanie przy dawkach lub poziomach substancji we krwi, które spowodowałyby poważne uszkodzenie u przypadkowego konsumenta
(2) występowanie cech charakterystycznych dla zespołu abstynencyjnego
(3) ta sama substancja jest często spożywana by złagodzić lub wyeliminować objawy zespołu abstynencyjnego
B. Model powtarzających się problemów z substancją cechujący się następującymi objawami (itemy i progi wrażliwości określone w przyjętym czasie próbnym):
(1) substancja jest często spożywana w większych ilościach lub przez dłuższy okres czasu niż zamierzano, planowano
(2) nieudane próby lub brak chęci by zaprzestać używania substancji lub kontrolować jej spożycie
(3) wiele czasu poświęca się na czynności niezbędne do zdobycia substancji (np. chodzenie do wielu lekarzy lub pokonywanie samochodem dużych odległości ), spożycie substancji (np. nałogowe palenie tytoniu), lub wygaszenie wywieranych przez tą substancję skutków
(4) powtarzające się używanie substancji powodujące niezdolność do wypełniania obowiązków związanych z pełnieniem ról w pracy, szkole, domu (np. powtarzające się absencje w pracy lub słaba wydajność pracy spowodowane używaniem substancji, nieobecności spowodowane używaniem substancji, wyrzucenie ze szkoły, zawieszenia w prawach ucznia; zaniedbywanie dzieci lub codziennych obowiązków domowych).
(5) powtarzające się używanie substancji w sytuacjach, w których jest to fizycznie niebezpieczne (np. jazda samochodem lub obsługiwanie maszyny w stanie zaburzenia spowodowanego używaniem substancji).
(6) porzucenie lub obniżenie efektywności wykonywania ważnych, istotnych, społecznych, zawodowych lub rekreacyjnych czynności z powodu używania substancji.
(7) powtarzające się problemy prawne lub interpersonalne wynikające ze spożywania substancji (np. spowodowane spożywaniem substancji zatrzymania w areszcie lub wypadki komunikacyjne, fizyczne bójki spowodowane używaniem substancji.
(8) niezaprzestanie spożywania substancji pomimo świadomości trwałych lub powtarzających się problemów spowodowanych lub zaognionych przez używanie substancji (np. niezaprzestanie brania heroiny pomimo sprzeciwu rodziny, stosowanie kokainy pomimo rozpoznania wzbudzonej przez kokainę depresji, lub kontynuowanie picia alkoholu pomimo rozpoznania pogorszającej się sytuacji zdrowotnej – wzmagania się objawów choroby wrzodowej spowodowanej konsumpcją alkoholu)
Opcje dla Kryterium C: (czas trwania objawów)
Opcja C1:
C. Niektóre objawy zaburzenia pojawiały się przez większość dni przez okres co najmniej 1 miesiąca, lub były obserwowane jako powtarzające się przez dłuższy okres czasu.
Opcja C2: nie wyszczególniono czasu trwania (tj. pomiń kryterium C)
(P. E. Nathan, DSM – IV Sourcebook, 1994, s. 39 - 40)
Reasumując, można powiedzieć, że z punktu widzenia praktyki pedagogicznej niezmiernie ważne są następujące zagadnienia:
1. Różnicowanie zjawisk związanych z używaniem różnych substancji psychoaktywnych: nadużywania (abuse ), uzależnienia (dependence) oraz nałogu (addiction). Jednym z podstawowych kryteriów różnicowania jest czas trwania objawów oraz ich nasilenie (określenie progu wrażliwości).
2. Uwzględnianie w oddziaływaniach pedagogicznych rodzaju substancji psychoaktywnej, która jest przedmiotem nadużywania, uzależnienia lub nałogu. Wydaje się, że tytoń, alkohol, kofeina mają szkodliwy wpływ na psychikę. Podobnie rzecz się ma z takimi substancjami jak: sterydy anaboliczne, kokaina, heroina, czy też amfetamina. Jednak w każdym przypadku wpływ ten jest na pewno inny, a każda substancja ma swoją specyfikę (w celu zgłębienia tego problemu, należy przeczytać informacje zamieszczone w DSM – IV Sourcebook (por. J. R. Hughes, M. R. Irwin, J. W. Tsuang).
3. Rozpoczęcie oddziaływań psychopedagogicznych już w momencie stwierdzenia u dziecka nadużywania substancji, nie czekając aż nadużywanie przekształci się w uzależnienie lub nałóg. Przykładowo, upicie się nieletniego wychowanka jest już sygnałem, że należy podjąć działania terapeutyczne.

Stosowanie substancji psychoaktywnych a przemoc, zachowania agresywne i przestępczość

Wprowadzenie

Pomimo że wydaje się czymś oczywistym, że stosowanie w okresie adolescencyjnym substancji psychoaktywnych takich jak: alkohol, narkotyki łączy się z przemocą, agresywnością, zachowaniami antysocjalnymi, to nie wszystko jeszcze wiadomo o dogłębnej istocie związku przyczynowego między tymi aspektami.
W celu dokładniejszego przyjrzenia się zależnościom przyczynowo-skutkowym między omawianymi kwestiami, można zaprezentować wszystkie znane w USA teoretyczne modele wyjaśniające relacje zachodzące między nadużywaniem substancji psychoaktywnych a zachowaniem o charakterze przemocy. Informacje na ten temat zawiera tabela 1.

Tabela 1. Modele relacji: nadużywanie substancji psychoaktywnej a przemoc i agresywność (E.F. Wagner, 1996)
Nazwa modeluCharakterystyka zależności
Model 1: Spożywanie substancji psychoaktywnej powoduje zachowanie o charakterze przemocy Spożywanie w dużych ilościach substancji psychoaktywnych prowadzi do przemocy. Sens tego modelu najlepiej obrazuje, tzw. “hipoteza ekonomicznej potrzeby”. Zgodnie z założeniami tej hipotezy osoby spożywające zbyt duże ilości substancji psychoaktywnych popełniają agresywne i przestępcze czyny po to, aby zdobyć pieniądze na alkohol, narkotyki. Innym przykładem jest model subkultury przestępczej, w którym zakłada się, że osoby uzależnione od substancji, muszą zostać wciągnięte w działalność subkultury przestępczej z powodu konieczności uzyskania substancji zabronionych prawnie. Intensywny kontakt z subkulturą przestępczą w tym przypadku zwiększa prawdopodobieństwo popełnienia przestępstwa (Goldstein za: Wagner, 1996). Ostatni przykład odwołuje się do modeli psychofarmakologicznych, które przyjmują hipotezy głoszące, że psychofarmakologiczne skutki zatrucia alkoholowego, narkotykowego (tj. odhamowanie, zniekształcenia w sferze kognitywno-percepcyjnej, deficyty uwagi) a także czynniki sytuacyjne stymulują jednostkę do zachowań agresywnych.
Model 2: Zachowanie agresywne powoduje spożywanie substancjiPierwszym przykładem obrazującym ten model może być “hipoteza konsekwencji popełnionego przestępstwa”, która głosi, że nadmierne używanie alkoholu i innych środków psychoaktywnych stanowi naturalny skutek prowadzonego przestępczego, charakteryzującego się przemocą, stylu życia (Burr za: Wagner, 1996). Agresywni, przestępczy adolescenci są w sposób szczególny podatni na używanie substancji psychoaktywnych, ponieważ takie zachowanie jest ucieleśnieniem niekonwencjonalnego i przestępczego wizerunku. Zachowanie takie odpowiada własnemu dewiacyjnemu obrazowi świata. Drugim przykładem może być “hipoteza społecznej selekcji”, która zakłada, że jednostki agresywne mogą ujawniać silniejsze niż osoby nieagresywne skłonności do wybierania takich sytuacji społecznych, w których zachęca się do nadmiernego spożywania substancji psychoaktywnych (Johnston, O’Malley, Eveland za: Wagner, 1996).
Model 3: Model relacji dwukierunkowejZakłada, że związek między spożywaniem substancji psychoaktywnych, a zachowaniem agresywnym jest relacją dwukierunkową. Skutkiem nadużywania alkoholu lub narkotyków może być większa agresywność, a wyższy poziom agresji może prowadzić do nadmiernego spożywania alkoholu lub narkotyków.
Model 4: Model wspólnej przyczynyZakłada, że związek między spożywaniem substancji psychoaktywnej a zachowaniem agresywnym jest iluzją. Spożywanie substancji psychoaktywnej i przestępczość stanowią ważne czynniki jednej i tej samej grupy innych zachowań problemowych lub orientacji o charakterze ogólnej dewiacji. Innymi słowy, spożywanie substancji i zachowanie przestępcze nie są przyczynowo ze sobą powiązane, ale raczej dzielą ze sobą wspólne przyczyny (por. Milgram za: Wagner, 1996). Pierwszym przykładem jest teoria kontroli Hirschi. Zgodnie z jej założeniami adolescenci, którzy odczuwają zbyt słabą więź z rodzicami, nauczycielami lub systemem szkolnym (kontrola społeczna jest za słaba) mogą być bardziej skłonni do nadużywania substancji psychoaktywnych jak i do przestępczości. Drugim przykładem może być teoria więzi zróżnicowanej (Sutherland i Cressey za: Wagner, 1996). Według niej poczucie identyfikacji z dewiacyjnymi rówieśnikami może powodować zarówno stosowanie substancji jak i zachowanie przestępcze.
Model 5: Model niezależnej przyczyny Sugeruje, że stosowanie substancji psychoaktywnych i zachowanie agresywne stanowią odrębne zjawiska, które wywierają różny wpływ na siebie i mają oddzielne przyczyny.

Spożywanie substancji psychoaktywnych może także wiązać się z większym rozpowszechnieniem gwałtów. Na podstawie analizy 9 badań epidemiologicznych przeprowadzonej przez Goid można powiedzieć, że około połowy ankietowanych gwałcicieli piło alkohol podczas dokonywania przestępstwa (Goid za: Seto M.C., Barbaree H.E., 1995). Spożywanie alkoholu łączy się z użyciem siły fizycznej. Stanowi ono także główny czynnik ryzyka gwałtu dokonanego na osobie znanej sprawcy oraz przestępstw seksualnych popełnianych przez adolescentów (Abbey, Lightfoot i Barbaree za: Seto M.C., Barbaree H.E., 1995).
Zależności między spożywaniem alkoholu a agresją, w tym także agresją seksualną, obrazują 4 modele opracowane przez Graham (por. Seto M.C., Barbaree H.E., 1995). Zaprezentowano je w tabeli 2.

Tabela 2. Modele zależności: spożywanie alkoholu a przemoc i agresja wg Graham (Seto M.C., Barbaree H.E., 1995).
Nazwa ModeluOgólna charakterystyka
Model bezpośredniej przyczynySpożywanie alkoholu powoduje bezpośrednio zachowanie agresywne, tj. alkohol obniża poziom kontroli korowej nad impulsami agresywnymi, które u osoby nie będącej pod wpływem alkoholu podlegają hamowaniu.
Model pośredniej przyczyny Alkohol wywiera pewne skutki, które potem zwiększają prawdopodobieństwo pojawienia się agresji. Alkohol działa jak środek obniżający poziom lęku wobec negatywnych skutków przejawianej agresji, co zwiększa prawdopodobieństwo wystąpienia agresji.
Model pośredniej przyczyny warunkującej motyw picia Ludzie piją alkohol, mając pewne motywy picia, które wchodzą w interakcje ze skutkami jakie wywiera alkohol w organiźmie. W efekcie tych interakcji pojawia się agresja. Na przykład, rozgniewane osoby piją alkohol, gdyż traktują picie jako reakcję będącą sposobem radzenia sobie z gniewem.
Model sytuacji/predyzspozycji Spożywanie alkoholu i agresja są pozornie powiązane ze sobą. Zarówno używanie alkoholu, jak i agresja wynikają z ujawnienia się wspólnego czynnika predyspozycyjnego lub sytuacyjnego. Na przykład, osoby impulsywne i antyspołeczne mogą mieć silniejszą skłonność do picia alkoholu i przejawiania zachowania agresywnego

Alkohol a pobudzenie seksualne

Sugeruje się, że przestępcy seksualni różnią się od przestępców nie-seksualnych ogólnym poziomem pobudzenia seksualnego, określonym w oparciu o metodę zwaną pletysmografią członka (“penile plethysmography”). Metoda ta pozwala na oszacowanie pobudzenia seksualnego u mężczyzny monitorując zmiany rozmiarów jego członka. Zgodnie z sugestią Halla (za: Seto M.C., Barbaree H.E., 1995) alkohol może zwiększać prawdopodobieństwo agresji seksualnej u mężczyzn przez podwyższanie poziomu ogólnego pobudzenia w obliczu bodźca seksualnego. Niskie dawki alkoholu (stężenie alkoholu we krwi około 0,025) nieznacznie zwiększają stopień pobudzenia seksualnego u mężczyzn, sugerując, że alkohol może, przynajmniej początkowo, wpływać podniecająco. Jednak, konsumpcja alkoholu powodująca stężenie tej substancji we krwi powyżej 0,05 powoduje spadek fizjologicznego podniecenia seksualnego u mężczyzn (Farkas i Rosen za: Seto M.C., Barbaree H.E.,1995).

Zachowanie seksualne o charakterze antysocjalnym (gwałt), dewiacyjne pobudzenie seksualne a spożywanie alkoholu

Dewiacyjne pobudzenie seksualne jest zwykle określane jako model reakcji seksualnej na bodziec przyzwalający i nieprzyzwalający. Model ten różni się od modelu reakcji zaobserwowanego u badanych, którzy nie przejawiali w przeszłości seksualnego zachowania agresywnego.
Twierdzi się, że gwałciciele w porównaniu z nie-gwałcicielami, będą ujawniać silniejszą reakcję na bodziec - gwałt w obliczu bodźca przyzwalającego (Seto M.C., Barberee H.E., 1995).
Porównanie skutków wywieranych przez spożycie alkoholu na poziomie pobudzenia seksualnego i skłonności do gwałtu u sprawców gwałtów i nie-gwałcicieli było celem badań Wormith in. (za: Seto M.C., Barbaree H.E., 1995). Grupa kontrolna składała się z 6 pedofili, 3 ekshibicjonistów i 1 seksualnego sadysty. Badani z tej grupy cechowali się obniżeniem poziomu reakcji erekcyjnej na wszystkie bodźce po spożyciu takiej ilości alkoholu, że jego stężenie we krwi wynosiło 0,08. Natomiast 13 badanych gwałcicieli nie cechowało się obniżeniem poziomu reakcji seksualnej przy podobnym stężeniu alkoholu we krwi (Wormith za: Seto M.C., Barbaree H.E., 1995).
Duże zasługi dla poznania zależności: spożywanie alkoholu – zachowanie agresywne – agresja seksualna – gwałt mają Taylor i Chermack. Ich model zależnościowy powstał na podstawie analizy różnych badań naukowych na temat skutków spożywania alkoholu w kontekście agresji, przeprowadzonych w okresie 15 lat (patrz tabela 3).

Tabela 3. Modele związku: spożywanie alkoholu a agresja seksualna (Taylor i Chermack).
Etapy kształtowania się poczucia odhamowania Charakterystyka poszczególnych etapów
Etap 1Na skutek silnego przekonania osoby o odhamowujących własnościach alkoholu (np.przekonania o tym, że alkohol obniża poziom lęku), zwiększa się prawdopodobieństwo pojawienia się sytuacji, w której spożywany alkohol będzie działać jak środek likwidujący zahamowanie. Nasilenie poczucia odhamowania różni się w zależności od stopnia zahamowania społecznego i indywidualnego oraz nasilenia subiektywnej potrzeby zredukowania poziomu tych zahamowań.
Etap 2 Spożywanie alkoholu pozwala jednostce (i obserwatorom) na odwoływanie się do bardziej liberalnych norm przy ocenianiu jakiegokolwiek zachowania sankcjonowanego społecznie, przejawianego przez jednostkę, w stopniu, w jakim zachowanie świadczące o odhamowaniu jest oczekiwane.
Etap 3 Spożywanie dużych ilości alkoholu w sytuacjach naturalnych, w porównaniu z dawkami zwykle stosowanymi w warunkach laboratoryjnych, wywiera skutki farmakologiczne, takie jak: zaburzenia indywidualnej zdolności przetwarzania bodźców hamujących. Wśród bodźców hamujących można wymienić, np. brak przyzwolenia kobiety na gwałt, poczucie dystresu agresora i ofiary.

Na początek

LITERATURA:

Schuckit M.A. (1994). Introduction to Section I. Substance – Related Disorders, w: DSM – IV Sourcebook. Vol. 1. APA Washington DC, s. 5 – 21
Helzer J.E. (1994). Psychoactive Substance Abuse and Its Relation to Dependence, w: DSM – IV Sourcebook. Vol. 1. APA Washington DC, s. 21 – 33.
Nathan P.E. (1994). Psychoactive Substance Dependence, w:DSM – IV Sourcebook. Vol. 1. APA Washington DC. s. 33 – 45.
Preface, w: DSM – IV Sourcebook. Vol. 1. 1994 APA Washington DC.
Seto M.C., Barbaree H.E. (1995). The role of alcohol in sexual aggression. Clinical Psychology Review, Vol. 35, 545-566.
Wagner E.F. (1996). Substance use and violent behavior in adolescence. Aggression and Violent Behavior, Vol. 1, 375-387.

American Psychiatric Association and Elsevier Science Ltd ©