DEWIACJA, PATOLOGIA, ANOMIA, PRZESTĘPSTWO. OBJAŚNIENIE POJĘĆ

Dewiacja
Patologia społeczna
Anomia
Przestępczość, przestępstwo

Wprowadzenie

Wśród podstawowych pojęć odzwierciedlających społeczną istotę złego przystosowania można wyróżnić takie terminy jak: dewiacja, patologia społeczna, anomia, czy też przestępczość. Określenie "dewiacja" jest chyba najbardziej pojemne, gdyż uwzględnia wszystkie przejawy odchylenia od normy społecznej, czy też kulturowej w sensie negatywnym(dewiacja podnormalna) jak i pozytywnym (dewiacja nadnormalna) (por. M.S.Szczepański, 1999). Natomiast termin patologia społeczna, którego zakres jest także bardzo szeroki, obejmuje nie tylko przestępczość, ale także inne zjawiska, które świadczą o złym przystosowaniu społecznym zarówno w płaszczyźnie obyczajowej jak i kulturowej (por. pkt 2 oraz tabela 2na tej stronie).

DEWIACJA

Pojęcie "dewiacja" pochodzi od łac. deviatio-zboczenie (z drogi), deviare-zejść z drogi (na manowce). M. Filipiak (1997) wskazując na wieloznaczność tego terminu przytacza 3 sposoby jego rozumienia:

  1. zboczenie (np. z drogi prawości, zboczenia seksualne, stręczycielstwo);
  2. przejaw jakiegoś “odchylenia” (np. od uznawanych wzorców społecznych, normalności, przestępczość);
  3. błądzenie (np. poprzez odrzucanie pewnych powszechnie akceptowanych wartości i prezentowanie postawy nonkonformistycznej).

Postawa, o której mowa w punkcie c mogła cechować heretyka religijnego w czasach reformacji. Reformacja najsilniej rozwinęła się na terenie Niemiec, Anglii, Szwajcarii, Holandii i krajów skandynawskich. Była masową reakcją protestacyjną, przede wszystkim na korupcję księży i dygnitarzy kościoła rzymskiego. Głównym wyrazem korupcji duchowieństwa w owych czasach były płatne odpusty i amoralność niektórych księży i biskupów katolickich. Protestanci głosząc hasło: “precz z Rzymem, katolicyzmem rzymskim i papieżem” postanowili powrócić do źródeł chrześcijaństwa i “odnowić Cały Kościół Chrystusowy w Duchu Świętym”. Zaczęli czerpać silną inspirację z judeochrześcijańskiego dziedzictwa będącego udziałem pierwszych wyznawców Jezusa Chrystusa. Należy przypomnieć, że protoplastów chrześcijaństwa cechowały takie cnoty: prostota, pokora, skromność, gotowość do życia we wspólnotach wyznaniowych. Niektórzy protestanci, w odróżnieniu od katolików, uznawali wyższość tradycyjnego, biblijnego chrztu dorosłych, zwanego też "chrztem wiary" (baptyści, metodyści, anabaptyści, menonici, arianie) nad nietradycyjnym, nie-biblijnym chrztem niemowląt. Wielcy reformatorzy, którzy na znak protestu wystąpili z Kościoła Rzymsko-Katolickiego, nazwani w tym okresie mianem heretyków to: Martin Luther, Jan Calvin i Huldreich Zwingli. Nieco mniej znanymi heretykami byli Simone Menno (od jego nazwiska pochodzi nazwa zreformowanego w duchu kalwińskim kościoła menonitów), Thomas Muenzer, John Wesley i George Fox. Założyli oni grupy wyznaniowe ogólnie określane etykietką protestantyzmu (luteranie, kalwini, metodyści, kwakrzy, anabaptyści, baptyści, menonici). Ponadto w Anglii wyodrębnił się niezależny, powszechny kościół protestancki - Kościół Anglikański. Natomiast w czasach Reformacji we Francji hugonoci (wyznawcy kalwinizmu) byli postrzegani jako dewianci i heretycy, gdyż nie akceptowali norm religijnych respektowanych przez rzymsko - katolicką większość wyznaniową. Wielu hugonotów zostało wymordowanych podczas krwawej nocy Św. Bartłomieja w Paryżu w 1572 roku. Zginęło wtedy 25000 ludzi.
Podkreśla się, że atrybutami dewianta w percepcji większości ludzi jest jego inność, odmienność, osobliwość. Jednak ten potoczny sposób rozumowania jest poddawany krytyce, gdyż trzymając się takiego sposobu rozumowania za dewianta trzeba by uznać każdą osobę, która jest tak określana przez innych ludzi. Podobnie jest z zachowaniami dewiacyjnymi, których cechą może być stereotypowość, gdyż wydają się ludziom być przejawem określonych zboczeń czy też odchyleń tylko dlatego, że są po prostu inne lub osobliwe w porównaniu z tymi, które są z kolei uważana za typowe (M. Filipiak, 1997).
Według Beckera (za: K. Cygielska, 1976) dewiacja ma zawsze związek z mniej lub bardziej zamaskowanym społecznie zachowaniem, naruszającym jakieś normy (patrz tabela 1).

Tabela 1. Rodzaje dewiacji według Beckera (źródło: K. Cygielska, 1976, s. 115)
................... Zachowanie “posłuszne”Zachowanie naruszające normy
Zachowanie postrzegane jako dewiacjaFałszywie oskarżeni (dewiacja pozorna)Czysta dewiacja
Zachowanie nie postrzegane jako dewiacjaKonformizm Dewiacja ukryta

Propozycja Beckera jest na tyle ciekawa, na ile podważa sens koncepcji naznaczenia społecznego opracowanej przez Lemerta. Okazuje się, że odwoływanie się tylko do teorii labelling w celu dogłębnego zrozumienia dewiacji i zachowań dewiacyjnych, powoduje, że tracimy w polu widzenia, inne ważne czynniki warunkujące to zjawisko. Becker wprowadza ukrytą dewiację, a zgodnie z koncepcją Lemerta dewiacją jest tylko to, co można dostrzec, a więc to, co jawne. Ponadto Becker jako kryterium wyodrębnione ze względu na otoczenie przyjął percepcję zachowania, a teoria stygmatyzacji za czynnik kluczowy uznaje reakcję społeczną na zachowanie będące przejawem odmienności, inności, niekonwencjonalności (por. K.Cygielska, 1976). Ciekawe w koncepcji dewiacji Beckera jest to, że nie tylko nonkonformizm, ale także konformizm może mieć związek z dewiacją (dewiacja ukryta). Co więcej, Becker podkreśla, że percepcja społeczna jakichś zachowań jednostki, nie może być uznana zawsze za pewnik w wyjaśnianiu mechanizmu powstawania dewiacji.
Źródłami dewiacji i zachowań dewiacyjnych, poza naznaczaniem społecznym (stygmatyzacją), mogą być zakłócenia ładu społecznego lub kulturowego, negatywna socjalizacja, konflikt społeczny (M. Filipiak, 1997).
Reasumując można przyjąć, że dewiacja jest to: “zachowanie poszczególnych jednostek lub zbiorów ludzi niezgodne ze społecznymi wzorami obowiązującymi ludzi poszczególnych kategorii w określonych systemach społecznych” (M.Filipiak, 1997, s.13).

PATOLOGIA

Pojęcie patologia pochodzi od gr. pathos–cierpienie, choroba; logos- nauka. Na wstępie odwołajmy się do cytatu: “próby definiowania patologii społecznej można podzielić na takie, które starają się dać określenie zachowań społecznie patologicznych i takie, które zmierzają do opisu procesów i stanów społecznych generujących zachowania społecznie patologiczne” (A. Krukowski, 1976, s. 322). Oba dostrzeżone przez cytowanego badacza kierunki są tak samo ważne dla zrozumienia istoty pojęcia “patologia społeczna”. Różni badacze, uwzględniając tą dwutorowość interpretacji pojęcia “patologia społeczna”, starają się, podobnie jak ma to miejsce, w przypadku pojęcia “nieprzystosowanie społeczne”, wymieniać zjawiska, czy też zachowania oceniane jako społecznie patologiczne. W poniższej tabeli zawarto propozycje wybranych badaczy (Patrz tabela 2).

Tabela 2

Tabela 2. Zjawiska charakterystyczne dla patologii społecznej według różnych badaczy
BadaczZjawiska charakterystyczne dla patologii społecznej
Faris(za: A. Krukowski,1976)Przestępczość; “występki obyczajowe”: alkoholizm, hazard, prostytucja, samobójstwo, odchylenia psychiczne; dezorganizacja: rodziny, instytucji religijnych, życia politycznego; zakłócenia zachowań zbiorowych.
Clinard(za: A. Krukowski,1976)Przestępczość, homoseksualizm, prostytucja, narkomania, alkoholizm, zaburzenia psychiczne, samobójstwa, konflikty ról i statusów społecznych, dyskryminacja grup mniejszościowych.
Vodopivec (za: A. Krukowski,1976)Zachowania destrukcyjne skierowane przeciwko integralności innych osób; zachowania destrukcyjne skierowane przeciwko mieniu i dobrom materialnym; zachowania mające charakter ucieczki (np. pasożytnictwo, włóczęgostwo); zachowania o charakterze autodestrukcyjnym (np. narkomania, alkoholizm, samobójstwa).
Szczepański (za: M. Szczepański,1999)Samobójstwa, toksykomania i narkomania, przestępczość nieletnich, przemoc i agresja w szkole (drugie życie, wandalizm), inicjacja alkoholowa i nikotynowa, przemoc w rodzinie, prostytucja, nowe grupy wyznaniowe, subkultury i kontrkultury.
Merton i Nisbet (za: A. Krukowski,1976) Przestępstwo, przestępczość nieletnich, zaburzenia umysłowe, narkomania, samobójstwa, prostytucja, różne objawy dezorganizacji społecznej.

Według M. Filiipiaka (1997) kryterium na podstawie którego określa się istotę i zakres patologii społecznej, stanowi system wartości obowiązujących w danej społeczności.
Pojęcie zachowanie patologiczne obejmuje dwa elementy:

  1. naruszalność określonych wzorów społecznych
  2. zagrożenie dla interesów społecznych jednostki o mniejszym lub większym nasileniu.

Znaczeniowo określenie patologia społeczna jest szersze niż zachowanie patologiczne, a A. Podgórecki pisze, że “patologia społeczna to ten rodzaj zachowania, ten typ instytucji, ten typ funkcjonowania jakiegoś systemu społecznego, który pozostaje w zasadniczej, nie dającej się pogodzić sprzeczności ze światopoglądowymi wartościami, które w danej społeczności są akceptowane” (A.Podgórecki za: M.Filipiak, 1997, s. 22). W tym rozumieniu dewiacja byłaby częścią patologii społecznej obejmującej ponadto dewiacje instytucji i systemów społecznych (rozwody, dysfunkcjonalność rodziny, szkoły, urzędów).

ANOMIA

Pojęcia anomia pochodzi od gr. a-przeczenie (“nie”) oraz nomos-prawo, stąd anomia to bezprawie, występek, odstępstwo od normy, zaprzeczenie prawa.
W najogólniejszym znaczeniu termin odnosi się do ekstremalnej sytuacji społecznej, rodzaju społecznej dezorganizacji, w której jednostka zostaje poddana naciskowi różnych, często sprzecznych norm. Sytuacja ta jest zaprzeczeniem ładu społecznego, tak jak “anarchia” jest zaprzeczeniem “rządu”. Stan anomii - z punktu widzenia humanistycznego - cechuje się utratą zdolności prawidłowego (społecznie akceptowanego) reagowania na określoną sytuację, wyłamywaniem się spod wpływu jakiegokolwiek systemu normatywnego, niechęcią do podejmowania decyzji i działania (M. Filipiak, 1997). Według M. Szczepańskiego (1999) anomia to stan zaniku lub załamania prawa i norm społecznych kontrolujących działania społeczne. Ten sam badacz, odwołując się do filozofii antycznej Platona, podkreśla istnienie dwóch zasadniczych i wzajemnie sprzecznych stanów społecznych: anomii (stanu bezprawia) oraz eunomii (dobrego ustroju społecznego opartego na dobrym prawie).
E. Durkheim (za: M. Filipiak, 1997) terminu anomia używał dla określenia:

  1. osobowości zdezorganizowanej i zdezorientowanej, ujmowanej w kontekście struktur i norm społecznych;
  2. sytuacji, w której występuje konflikt norm społecznych, stwarzający trudności jednostkom próbującym dostosować się do nich;
  3. stanu zaniku norm społecznych lub rozpadu systemu norm.

Co warte podkreślenia, anomia stanowi według Durkheima motyw samobójstw anomicznych (por. M. Szczepański, 1999).

PRZESTĘPSTWO

animacja policjaZ punktu widzenia prawa przestępstwo to każdy czyn zabroniony pod groźbą kary (wola ustawodawcy kreuje przestępstwa) (Lubelski za: M.Filipiak, 1997). W potocznym rozumieniu za przestępstwa ludzie uważają czyny w sposób oczywisty sprzeczne z elementarnymi zasadami moralnymi. Fakt zabronienia ich przez prawo ma mniejsze znaczenie. Decyduje odczucie moralne, uczucie potępienia, przestrachu. Potocznie ludzie odwołują się do motywacji typu godnościowego (przestępstwo narusza godność sprawcy), prospołecznego (przestępstwo narusza godność innych ludzi), wzajemnościowego (przestępca szkodzi innym, ale i sobie; ludzi tworzących wspólnotę łączą interesy) oraz tabuistycznego (przestępstwo jest złem bo narusza normy) (M. Filipiak, 1997).
W języku angielskim przestępstwo określa się co najmniej trzema terminami: crime, delinquency, czy też offence. Pojęcie crime obejmuje przestępstwa dokonywane przez dorosłych. Delinquency odnosi się do czynów przestępczych dokonywanych przez nieletnich (juvenile delinquent ). Z kolei offence oznacza każde naruszenie wzorca prawnego lub obyczajowego, niezależnie od tego, czy sprawcą jest dziecko, nieletni czy osoba dorosła oraz bez względu na stopień szkodliwości czynu (sex offence, mass murder offence).
Ważnym dla zrozumienia terminologii aspektem jest rozbieżność między przestępstwami w znaczeniu prawnym i potocznym. Na przykład w przypadku łapówek, ukrywania dochodów w celu uniknięcia płacenia podatków, wytwarzania samogonu, drobnych kradzieży z zakładu pracy mamy do czynienia z czynami, które potocznie nie są uznawane za przestępstwa. Co innego ma miejsce w odniesieniu do zabójstwa, rozboju,gwałtu, masowego mordu.
Należy zwrócić uwagę na to, że pojęcie przestępczości i przestępcy ma dwa aspekty: prawny i moralny. Przestępca to ten, kto dopuścił się czynu zabronionego przez prawo. Przestępca to pojęcie pejoratywne, bardziej z pogranicza moralności, a nie prawa. Przestępstwo to pojęcie prawne oznaczające czyny zabronione w kodeksie karnym, dotyczące nie tylko indywidualnych osób, ale całych zbiorowości, instytucji, państwa (M.Filipiak, 1997).

Na początek

LITERATURA:

Cygielska K. (1976). Przegląd teorii, w: Podgórecki A. (red.). Zagadnienia patologii społecznej. PWN Warszawa, s. 83-121.
Filipiak M. (1997). Socjologia zachowań dewiacyjnych, w: Filipiak M. (red).Przestępczość nieletnich. Źródła. Przejawy. Środki zaradcze. LTN Lublin, s. 11-28.
Krukowski A. (1976). Patologia społeczna a przestępczość, w: Podgórecki A. (red.). Zagadnienia patologii społecznej. PWN Warszawa, s. 315-343.
Szczepański M. S. (1999). Polska młodzież: między normą a patologią społeczną. Próba socjologicznego portretu zjawisk patologicznych, w: Machel H., Wszeborowski K. (red.) Psychospołeczne uwarunkowania zjawisk dewiacyjnych wśród młodzieży w okresie transformacji ustrojowej w Polsce. UG Gdańsk, s. 27 - 42.