Agresja rodzeństwa

Wprowadzenie

Stosunki społeczne rodzeństwa mają istotne znaczenie dla przystosowania. Jednak problemy w relacjach społecznych między rodzeństwem spotykają się z mniejszym zainteresowaniem badaczy niż inne interakcje rodzinne. Określenie uniwersalnych prawidłowości dla życia rodzinnego jest trudne. Powodem jest zmienność mikrosystemu rodzinnego w zakresie m.in. liczebności rodziny, kolejności ciąż, różnicy wieku między rodzeństwem, płci, cech somatycznych, czy też osobowościowych. Jednak relacje społeczne rodzeństwa można uznać za wyjątkowe. Toman (za: Kahn i Monks, 1997) stwierdził np. na podstawie badań, że kolejność narodzin rodzeństwa wyjaśnia od 10% do 20% różnic w zakresie zachowania i zainteresowań społecznych oraz indywidualnych preferencji. Dysfunkcjonalność relacji rodzeństwa może zaś prowadzić do poważnych problemów psychicznych. Często istnieją one wtedy, gdy rodzice sprawują niewłaściwie opiekę nad dziećmi. Na przykład, rodzice alkoholicy mogą w sposób negatywny wpływać na relacje między rodzeństwem, zwiększając poziom rywalizacji. W rodzinie z chorobą alkoholową rywalizacja może przekształcić się w przemoc, dominację i wykorzystywanie (Jesse za: Kahn i Monks, 1997). Natomiast dzieci z zaburzeniami odżywiania mają rodziców, którzy czują się tak bardzo zagrożeni przez kształtujące się relacje między ich dziećmi, że zniechęcają je do kształtowania więzi i poczucia intymności (Roberts za: Kahn i Monks, 1997).

Agresja rodzeństwa jako forma przemocy rodzinnej

Agresja w relacjach rodzeństwa jest najczęstszą formą przemocy rodzinnej. Pomimo tego faktu, temat ten jest raczej rzadko podejmowany. Delikatniejsze przejawy agresji rodzeństwa są tak powszechne, że często nie są postrzegane jako problem kliniczny. Bywają nawet błędnie utożsamiane z normą. Badania wskazują zaś, iż reakcja dziecka urodzonego jako pierwsze na narodziny jego kolejnego brata lub siostry jest często dla niego silnym przeżyciem, dystresem (napięciem). Objawy tego napięcia to : zaburzenia snu, problemy z kształtowaniem zachowań służących higienie własnego ciała, nadmierny płacz, zmiany w zakresie zachowań pretensjonalnych, negatywne zachowanie wobec matki oraz wycofywanie się. Z niektórych badań wynika, że zachowanie negatywne lub pretensjonalne nie było powiązane z późniejszymi konfliktami z rodzeństwem, a miało to miejsce w przypadku wycofania (Dunn i in. za: Kahn i Monks, 1997). Agresja wobec młodszego rodzeństwa zawiera nie tylko przemoc emocjonalną, ale i próby wyrządzenia szkody fizycznej przez otrucie, połamanie kości lub nawet zabójstwo młodszego rodzeństwa (Gill za: Kahn i Monks, 1997). W badaniach 2143 rodzin Strausa i kolegów, w 733 rodzinach było przynajmniej dwoje dzieci mieszkających z rodzicami w wieku od 3 do 17 roku życia. Dzieci te w okresie 1 roku ujawniły następujące zachowania : 16% pobiło brata lub siostrę, 0,8% groziło rodzeństwu nożem lub pistoletem a 0,3% użyło pistoletu lub noża wobec rodzeństwa (Straus i in. za: Kahn i Monks, 1997). Okazuje się, że młodsze rodzeństwo, które jest na niższym poziomie socjalizacji, jest bardziej agresywne niż starsze. Ponadto młodsze rodzeństwo z powodu mniejszej siły fizycznej jest częściej notowane jako ofiara nadużyć. W momencie gdy nasilenie większości form przemocy słabnie wraz z dojrzewaniem dziecka, to liczba przypadków zastosowania noża lub pistoletu wzrosła z 2,6% u przedszkolaków do 6,5% u młodzieży w szkołach średnich (Straus i in. za: Kahn i Monks, 1997). Zabójstwo rodzeństwa jest często dokonywane bez większej skruchy. W 1965 r. 3% wszystkich zabójstw w Nowym Jorku stanowiły morderstwa dotyczące rodzeństwa (Bard za: Kahn i Monks, 1997). Ważnym aspektem dla zrozumienia genezy agresji wobec rodzeństwa są zaburzenia zachowania. Schachar i Wachsmuth (za: Lahey i in., 1997) wykazali, że zarówno dzieci z ODD, jak i CD ujawniły więcej trudności w relacjach z rodzeństwem i rówieśnikami niż dzieci z grupy bez ODD i CD. Ponadto grupa dzieci z CD miała mniejszą zdolność do znoszenia negatywnych doświadczeń w relacjach społecznych niż dzieci z dwóch pozostałych grup. Poza zaburzeniami zachowania należy także uwzględnić wiele innych zmiennych takich jak : płeć, wiek, model interakcji w rodzinie.

Rozpowszechnienie agresji rodzeństwa

W okresie 1 tygodnia, ankietowani rodzice w 49 rodzinach naliczyli w sumie 131 konfliktów między rodzeństwem (Steinmetz za: Kahn i Monks, 1997). Rodzice w tych rodzinach pracowali poza domem, zatem podane przez nich informacje prawdopodobnie nie są wolne od błędów w oszacowaniu faktycznej liczby konfliktów. W badaniach 360 dzieci w wieku od 5 do 6 lat mających jednego brata lub siostrę, rodzice zanotowali, że 28,4% często intensywnie kłóciło się, 36% kłóciło się w stopniu umiarkowanym a 35,5% rzadko doświadczało kłótni (Koch za: Kahn i Monks, 1997).

Znaczenie płci

Roscoe i in. (za: Kahn i Monks, 1997) zbadali czynniki poprzedzające wystąpienie przemocy rodzeństwa, rodzaje zachowań stanowiących przemoc i interakcje antagonistyczne, sposób rozwiązywania konfliktów, który najczęściej stosowano oraz zależność między płcią rodzeństwa i rodzajem reakcji o zabarwieniu negatywnym. Stwierdzili więcej podobieństw niż różnic w zakresie płci. Jednak ustalono, że chłopcy częściej stosowali siłowe rozwiązania konfliktów, a dziewczęta częściej przyjmowały postawę ignorującą w sytuacjach konfliktowych z rodzeństwem. W badaniach opierających się na obserwacji rodzeństwa tej samej płci, Abramovitch i in. (za: Kahn i Monks, 1997) stwierdzili, że chłopcy byli częściej fizycznie agresywni niż siostry. W diadach rodzeństwa różnej płci nie zarejestrowali oni różnic płciowych w zakresie stopnia przejawianej agresji. Ich późniejsze badania dotyczące diad (par) rodzeństwa mieszanych i homogenicznych ze względu na płeć wykazały kilka skutków wywieranych przez układ płci rodzeństwa w diadach na zachowanie antagonistyczne (Abramovitch i in. za: Kahn i Monks, 1997). W poprzednio wymienionych badaniach 360 dzieci w wieku od 5 od 6 lat z jednym bratem lub siostrą Koch ujawnił, że dzieci narodzone jako pierwsze rzadziej przejawiały gotowość do zachowania spokoju, wtedy kiedy ich rodzeństwo było płci męskiej. Chłopcy urodzeni jako drudzy w kolejności częściej kłócili się z niewiele od nich starszą siostrą niż z niewiele od nich starszym bratem. Minett i in. (za: Kahn i Monks, 1997) stwierdzili, że oszukiwanie, agresja i dominacja częściej cechowały zachowania dzieci w relacji z rodzeństwem tej samej płci niż z rodzeństwem płci przeciwnej.

Znaczenie wieku

Minnett i in. (za: Kahn i Monks, 1997) stwierdzili, że dzieci w wieku od 7 do 8 lat częściej były agresywne wobec rodzeństwa w zbliżonym do nich wieku niż wobec rodzeństwa znacznie od nich starszego. Furman i Buhrmeister (za: Kahn i Monks, 1997) zanotowali, że rodzeństwo między którym istniała niewielka różnica wieku cechowało się większą konfliktowością niż rodzeństwo o dużej różnicy wieku. Rodzeństwo postrzegało starsze dzieci tej samej płci jako bardziej władcze niż płci przeciwnej. Młodsze rodzeństwo także częściej uważało, że ich starsze rodzeństwo było bardziej faworyzowane przez rodziców. Inne badania wskazują, że starsze dzieci inicjują zarówno antagonistyczne, jak i prospołeczne zachowania dużo częściej niż młodsze rodzeństwo (Abramovitch i in. za: Kahn i Monks, 1997). Inni badacze stwierdzili, że im dzieci są starsze, tym tendencja do jawnego doświadczania przemocy jako środka służącego do rozwiązywania konfliktów maleje (Steinmetz; Straus i in. za: Kahn i Monks, 1997).

Stabilność objawów agresji rodzeństwa

Udzielenie odpowiedzi na pytanie : czy agresja rodzeństwa jest czymś stabilnym? jest istotne. W celu zbadania ciągłości i stabilności tego aspektu relacji rodzeństwa z punktu widzenia rozwojowego Stillwell i Dunn (za: Kahn i Monks, 1997) zbadali początkowe zainteresowanie dzieci nowo narodzonym rodzeństwem, zachowanie dzieci wobec tego samego rodzeństwa 14 miesięcy po urodzeniu (agresywne lub pozytywne) oraz zachowanie wobec rodzeństwa, w momencie gdy osiągnęło ono wiek 6 lat. Wyniki tych badań sugerują, że jakość początkowego zachowania dziecka urodzonego jako pierwsze wobec młodszego rodzeństwa jest dodatnio skorelowana z jego zachowaniem 3-4 lata później. Gully i in. (za: Kahn i Monks, 1997) zbadali w jaki sposób rodzeństwo przyczynia się do występującej w późniejszym okresie przemocy. Uzyskane przez nich wyniki sugerują, że przemoc będąca udziałem rodzeństwa, w szczególności pełniącego rolę jej sprawcy, może mieć silniejszą moc predyktywną w zakresie późniejszego działania jako dorosły agresor niż jakakolwiek inna interakcja mająca miejsce w rodzinie. Bank i Kahn (za: Kahn i Monks, 1997) wyraźnie podkreślają, że brak właściwej opieki rodzicielskiej w sposób dramatyczny zwiększa prawdopodobieństwo agresji rodzeństwa.

Modele interakcji rodzinnych w zakresie agresji rodzeństwa

Poziom agresji rodzeństwa zwiększa się wraz ze wzrastającą liczebnością rodziny oraz ze zmniejszaniem się dostępności wychowawczej rodziców. W takiej sytuacji rodzeństwo musi same rozwiązywać własne konflikty (Bank i Kahn za: Kahn i Monks, 1997)).
Przegląd pięciu studiów indywidualnych przypadków rodzeństwa cechującego się wysokim poziomem nadużyć ujawnił, że rodzice charakteryzowali się jedną lub większą liczbą następujących cech:

  1. Byli rozwiedzeni lub żyli w separacji.
  2. Ich relacje cechował poważny konflikt.
  3. Jeden spośród małżonków/rodziców ujawniał psychopatologię lub przemoc wobec męża/żony.
  4. Nie interesowali się dziećmi.

Matki były często osobami społecznie odizolowanymi i brakowało im właściwego systemu wsparcia. Green zauważył także, iż we wszystkich pięciu przypadkach rodzeństwo agresywne, stosujące przemoc także było ofiarą nadużyć oraz było jedynym dzieckiem i dzieckiem urodzonym jako pierwsze, kiedy brat lub siostra będący jego ofiarą przyszedł na świat. Ich matki były dla ich niedostępne emocjonalnie, wtedy gdy skupiały się na tym, jakimi dysponowały środkami wychowawczymi wobec młodszych dzieci (Green za: Kahn i Monks, 1997). Felson i Russo (za: Kahn i Monks, 1997) zbadali, czy rodzice mogą wywierać wpływ na agresję między rodzeństwem przez stosowanie kar. Przyjęli hipotezę, że kiedy dochodzi do zatargów między rodzeństwem, chłopcy, którzy walczą z siostrami będą częściej karani przez rodziców, gdyż są dziećmi dużo starszymi od swojego rodzeństwa. Wyniki potwierdzają te hipotezy. Pokazują także, iż kiedy dziecko jest 4 lata starsze od rodzeństwa, to jest karane za przejawianie agresji w momencie gdy młodsze rodzeństwo nie jest. Agresja okazuje się także częstszym zjawiskiem wtedy, kiedy brat lub starsze rodzeństwo było karane. W badaniach Loeber i Tengs (za: Kahn i Monks, 1997) matki agresywnych dzieci były mniej zgodne.
Z kolei w badaniach 174 agresywnych chłopców i ich rodzin, McCord i in. (za: Kahn i Monks, 1997) stwierdzili następujące fakty :

  1. Rodzice chłopców odrzucali ich, karali ich lub grozili im.
  2. Kontrola rodzicielska chłopców była nieskuteczna (matki ujawniały albo nadmierną kontrolę albo niedobór kontroli, lub cechowały się niskim poziomem dążenia do samokontroli.
  3. Miał miejsce brak właściwej opieki.
  4. Model rodzicielskich oddziaływań nosił cechy niezgodnego z normami społecznymi.
  5. Związek rodziców pociągał za sobą wysoki poziom konfliktowości, brak wzajemnej oceny, chłód emocjonalny, niezadowolenie z pełnionych ról rodzicielskich w życiu.

W badaniach na mało licznej grupie 10 rodzeństwa cechującego się nadużyciami, Rosenthal i Doherty (za: Kahn i Monks, 1997) zaobserwowali trzy sytuacje:

  1. Rodzice stale dopuszczali się nadużyć wobec dziecka.
  2. Zachowanie rodziców świadczące o ich braku świadomości społecznej przyzwalało na to, by nadużycia, których sprawcami było rodzeństwo, trwały nadal.
  3. Rodzice rozpoznawali w dziecku będącym ofiarą nadużyć kogoś będącego sprawcą przemocy w życiu rodziców dziecka.

Reasumując można uznać, że agresja rodzeństwa jest problemem, który może ulegać zaognieniu pod wpływem niekorzystnych, awersywnych, patologicznych czynników całego mikrosystemu rodzinnego (przemoc domowa, przemoc w rodzinie, rozpad rodziny). Ogromnego więc znaczenia nabiera jakość samego środowiska rodzinnego, w którym wychowuje się dziecko wraz z rodzeństwem. Wysoka jakość rodziny może stanowić przysłowiowy parasol ochronny dla dziecka i jego rodzeństwa w obliczu kryzysu, stresu, konfliktu, czy też negatywnego wpływu innych środowisk.

Na początek

LITERATURA:

Kahn M.D., Monks G. (1997). Sibling relational problems, w: Widiger T.A., Frances A.J., Pincus H.A., Ross R., First M.B., Davis W. (eds.). DSM-IV Sourcebook, t. 3, 693-712.
Lahey B.B., Loeber R., Quay H.C., Frick P.J., Grimm J. (1997). Oppositional defiant disorder and conduct disorder, w: Widiger T.A., Frances A.J., Pincus H.A., Ross R., First M.B., Davis W. (eds.). DSM-IV Sourcebook, t. 3, 189-210.

Copyright by American Psychiatric Association