ZABÓJSTWO O PODŁOŻU SEKSUALNYM. JEGO ISTOTA I DYNAMIKA

Wprowadzenie

Dążenie do zabicia podmiotu własnego seksualnego pragnienia jest cechą przede wszystkim mężczyzn. Wybitny angielski pisarz William Shakespeare rozumiał to dążenie w następujący sposób: "Gdy poznam smak pierwszego grzechu, to do następnego zostanę naprawdę sprowokowany: morderstwo jest tak bliskie żądzy, jak płomień dymowi" (Pericles) (J. R. Meloy, 2000). Inny słynny anglojęzyczny pisarz T. S. Eliot powtórzył to ukryte pragnienie w swoim poemacie pt.Sweeney Agonistes:
"Widziałem mężczyznę, gdy zabijał dziewczynę
Każdy mężczyzna może zabić dziewczynę
Każdy mężczyzna musi, pragnie, chce
Choć raz w życiu, zabić dziewczynę"
(Eliot, 1963).
Anonimowa osoba, przypuszczalnie młody człowiek, napisał natomiast na ścianie toalety w Los Angeles: "Wszystkie kobiety to kurwy (z wyjątkiem mojej mamusi)". Maksyma ta, przekonuje nas o tym, że znaczenie matki w życiu każdego człowieka jest ogromne, a zarazem, informuje nas także i o tym, że pozostałe poza własną matką, kobiety stanowią dla faceta jedynie obiekty zaspokajania potrzeb płciowych i z powodu swojej rozwiązłości seksualnej są po prostu kurwami. Powiedzenie to może być charakterystycznym dla przestępców dokonujących zabójstw o podłożu seksualnym, którzy wszystkie kobiety, z wyjątkiem swojej matki, traktują w sposób instrumentalny.
Jednak nasza wiedza na temat skrajnego przejawu seksualnej agresji tj. zabójstwa o podłożu seksualnym jest wciąż za mała, choć od ponad stu lat to zjawisko jest przedmiotem zainteresowania medycyny, psychiatrii, psychologii, socjologii i kryminologii.

Terminologia

Zabójstwo seksualne to celowy proces zabicia jakiejś osoby, podczas wykonywania czynności seksualnej przez sprawcę mordu. Ta definicja jest w zgodna z innymi, takimi jak ta zaproponowana np. przez Douglas, Burgess, Burgess i Ressler w 1992 roku, która głosi, że: "zabójstwo seksualne pociąga za sobą element seksualny (czynność) będący podstawą dla sekwencji czynów prowadzących do śmierci (s. 123) - i zawiera wiele komponentów, które są krytyczne dla ujmowania dziedziny czynów stanowiących zabójstwa seksualne".
Po pierwsze zabójstwo, lub celowe zabicie kogoś ma kilka znaczeń prawnych i może obejmować szerokie spektrum terminów od morderstwa począwszy, a na dobrowolnym zabójstwie skończywszy, czyli każdej specyficznej zbrodni mającej wiele elementów prawnych, których celem jest jej udowodnienie bez cienia wątpliwości. Dla naszych celów, zakres możliwych kryminalnych oskarżeń podkreśla różnorodność myśli i emocji, które mogłyby towarzyszyć takiemu czynowi: od dokładnego zaplanowania seksualnego zabójstwa na dni lub tygodnie przed zdarzeniem do impulsywnego, dokonywanego z furią zabójstwa podczas zbliżenia seksualnego, być może przyspieszonego przez odmowę i zatrucie alkoholem sprawcy.
Po drugie, wykonywanie czynności seksualnej przez sprawcę oznacza wielką różnorodność przedziałów czasowych i czynów seksualnych, które mogą być brane pod uwagę w każdym indywidualnym przypadku mordu na podłożu seksualnym, np.:
Kiedy pojawia się czynność seksualna przed, czy po śmierci ofiary, i co było istotą tej czynności?.
Różnorodne zachowanie seksualne może pojawić przed, w trakcie lub po zabójstwie a zachowanie seksualne może oznaczać świadome fantazjowanie, fizjologiczne podniecenie, masturbację lub penetrację (oralną, analną lub pochwową) ofiary za pomocą wielu różnorodnych obiektów żywych lub martwych. Zachowanie seksualne może być także symbolicznie wyrażane, często uwarunkowane gniewem i ciekawością, przez okaleczenie narządów płciowych ofiary (J.R.Meloy, 2000).

Epidemiologia zjawiska

Zasadniczy odsetek zabójstw na podłożu seksualnym jest nieznany. Aczkolwiek, na podstawie danych pochodzących z Uniform Crime Reports opracowanych przez FBI w 1996 roku (patrz tabela 1) można powiedzieć, że procent morderstw związanych z seksem jest z roku na rok w USA coraz niższy. Spada liczba gwałtów, pozostałych zbrodni seksualnych oraz czynów o charakterze prostytucji.

Tabela 1. Morderstwa o podłożu seksualnym a inne przestępstwa seksualne popełnione w USA w latach 1991 - 1995.
.....................19911992199319941995
Gwałt1321381157879
Pozostałe zbrodnie seksualne47342841 30
Prostytucja203218149
W sumie199204161133118
W sumie morderstwa216762271623180 2208420043
Procent morderstw związanych z seksem 0.91 0.890.690.60 0.58

Pierwsze badania naukowe nad seksualnym zabójstwem

Pierwsze badania empiryczne dotyczące seksualnego zabójstwa zawarto w pracy pt. Psychopathia Sexualis wydanej w 1886 roku przez niemieckiego psychiatrę Richarda von Krafft - Ebing, profesora Uniwersytetu w Wiedniu. Praca ta, pojawiając się w kilka lat po sprawie najbardziej znanego przypadku dokonania seryjnego zabójstwa seksualnego przez Kubę Rozpruwacza, pozostaje wciąż najbardziej znaczącą ze względu na szczegóły kliniczne opisujące nielosową próbkę zawierającą różnorodne przypadki zabójstwa seksualnego. Dr von Krafft - Ebing pisał, na przykład, na temat seryjnego zabójcy seksualnego Vincenza Verzeni:
"28 sierpnia 1871 roku, zamężna kobieta, Figeni - wiek 28 lat, wyszła sobie w pole rano. Gdy nie powróciła do godziny 8, jej mąż zaczął jej szukać. Znalazł jej nagie ciało, leżące na polu, ze znamieniem rzemienia wokół szyji, za pomocą którego została powieszona, oraz z licznymi ranami ciała. Jej brzuch był rozcięty, tak że wychodziły z niego wnętrzności".
Pisał też o tym przestępcy:
"Odczuwałem nie dającą się wyrazić słowami rozkosz w wieszaniu kobiet, doświadczających w wyniku erekcji mojego członka w ich pochwach seksualnej przyjemności. Przyjemnością było nawet jedynie powąchać jak pachną kobiece ubrania. Odczuwałem dużo więcej przyjemności podczas ich wieszania niż podczas masturbacji".

Wizerunek zabójcy seksualnego i jego ofiar

Większość zabójstw o podłożu seksualnym jest dokonywana przez mężczyzn. Pierwsze zabójstwa mają miejsce przed ukończeniem przez sprawców 30 roku życia. Pomimo że socjolodzy uważają, że zabójstwo seksualne, szczególnie seryjne zabójstwo seksualne, jest wytworem nieprawidłowości w zakresie warunków socjoekonomicznych, to dane tego nie potwierdzają.
Większość ofiar zabójstwa seksualnego jest kobietami nieznanymi wcześniej sprawcy. Ofiary są zwykle przedstawicielami takiej samy rasy, jak sprawca. Najczęściej natomiast ofiarami brutalnych zbrodni, w tym zabójstw, są mężczyźni. To co jest niezwykłe, mając na względzie, zabójstwo o podłożu seksualnym z perspektywy relacyjnej, to fakt, że przestępstwo to jest podobne do innych parafilii, a niepodobne do innych zbrodni przemocy: niektóre parafiliczne jednostki celowo wybierają nieznajome osoby (na przykład te, które preferują ekshibicjonizm, oglądanie czynności seksualnych będących udziałem innych ludzi - voyeurism) w momencie gdy, większość jednostek, których przemoc nie ma charakteru seksualnego wybiera ofiary spośród osób bardzo dobrze im znanych, lub intymnie z nimi związanych osób.

Obraz zabójstwa o podłożu seksualnym. Typologie

Behavioral Sciences Unit FBI zaproponował typologię obrazu zbrodni zwanej seksualnym zabójstwem, w której mówi się o dwóch kategoriach tego zjawiska tj. o zabójstwach seksualnych zaplanowanych i niezaplanowanych (patrz tabela 2).

Tabela 2. Cechy charakterystyczne zabójstw seksualnych zaplanowanych i niezaplanowanych
ZaplanowaneNiezaplanowane
  • Przestępstwo zaplanowane
  • Ofiara jest znana sprawcy
  • Ofiara jest dla mordercy uosobieniem, symbolem czegoś
  • Ma miejsce rozmowa z ofiarą
  • Miejsce zbrodni cechuje się kontrolą i dbałością o zacierania śladów
  • Ofiara może mieć jakieś życzenia przed śmiercią
  • Stosowanie powściągliwości
  • Agresywne czynności mają miejsce przed śmiercią
  • Ukrycie ciała ofiary
  • Ukrycie broni, którą dokonano zbrodni
  • Przemieszczenie ciała ofiary lub jeszcze żywej ofiary
  • Przestępstwo spontaniczne
  • Ofiara i jej miejsce pobytu są sprawcy znane
  • Ofiara jest bezosobowa
  • Minimalna rozmowa z ofiarą
  • Miejsce zbrodni cechuje przypadkowość i niedbałość w zacieraniu śladów
  • Nieoczekiwana przemoc wobec ofiary
  • Minimalne stosowanie powściągliwości
  • Czynności seksualne sprawcy mają miejsce po śmierci ofiary
  • Ciało pozostawione na widoku
  • Częste pozostawianie broni na miejscu zbrodni
  • Pozostawienie ciała w miejscu zbrodni

Zabójstwo seksualne niezaplanowane a katatymia

Niezaplanowane seksualne zabójstwo może pociągać za sobą proces katatymiczny. Katatymia odnosi się do motywacji, ale nie diagnozy. U podłoża katatymii leży zwykle konflikt emocjonalny, który stwarza ogromne psychologiczne napięcie, które jest uwalnianie przez czyn gwałtowny. W swojej formie najostrzejszej, może katatymia wiązać się z elementem seksualnym, wybuchowym i zabójczym, i jest wtedy nazywana przez FBI atakiem blitz.

Zabójstwo o podłożu seksualnym zaplanowane a obsesyjne kompulsje

Zaplanowane seksualne zabójstwo (zobacz tabela 2) pomimo tego, że pojawia się w mniejszości przypadków seksualnych morderstw, zwykle pociąga za sobą wzorzec zachowania obsesyjno - kompulsywnego. Co ciekawe, do chwili obecnej nie ma badań na temat zespołu zaburzeń obsesyjno-kompulsywnych i zaburzenia osobowości obsesyjno-kompulsywnej u sprawców zabójstw seksualnych. Istnieją jednak kliniczne i sądowe przesłanki, które upoważniają do przyjęcia następujących wiarygodnych hipotez: (a) kliniczne opisy cech obsesyjno - kompulsywnych wśród seryjnych seksualnych morderców datują się od 1886 roku - za sprawą von Kraft - Ebinga, autora pierwszego opracowania naukowego na temat zabójstwa o podłożu seksualnym; (b) wzorce seryjnego seksualnego morderstwa wydają się być powiązanymi z cyklicznymi odchyleniami w zakresie podniecenia seksualnego; (c) objawy psychozy obsesyjno-kompulsywnej są widoczne u seryjnych seksualnych morderców; (d) u sprawców zabójstw seksualnych stwierdza się nadmierną liczbę obsesyjnych myśli; (e) obraz miejsca zaplanowanego zabójstwa seksualnego cechuje się czystością i porządkiem; (f) preferowany analny gwałt wśród seksualnych sadystów, którzy popełnili zaplanowane zabójstwa seksualne, od strony empirycznej, popiera Freudowską teorię analności w zaburzeniach kompulsywnych.

Brak psychozy

Większość sprawców morderstw seksualnych nie ujawnia zaburzeń psychotycznych i nie diagnozuje się u nich żadnego zaburzenia psychotycznego np. seksualnego sadyzmu (por. J.R. Meloy, 2000). Natomiast, nie wyklucza się obecności u sprawców morderstw seksualnych zaburzeń nastroju, uzależnień od narkotyków i alkoholu.

Narcyzm i psychopatia

W zasadzie wszyscy sprawcy zabójstw seksualnych ujawniają cechy osobowości narcystycznej i psychopatycznej. Wśród cech osobowości narcystycznej w tej grupie sprawców wyróżnia się: poczucie ważności, majestatyczności i emocjonalnego odłączenia. Wśród cech psychopatycznych obecne są: drapieżność, okrucieństwo wobec innych (czasami diagnozowane jako seksualny sadyzm), kłamliwość i manipulowanie innymi.

Fantazjowanie

Fantazjowanie odgrywa kluczową rolę w zabójstwie seksualnym, w szczególności w zaplanowanym zabójstwie seksualnym. Brittain (za: J.R. Meloy, 2000) przywołując cechy osobowościowe przestępców seksualnych, pisze: "przestępca taki jest zwykle marzycielem o bardzo bogatym, aktywnym życiu wyobrażeniowym. Wyobraża on sobie sadystyczne sceny a potem odgrywa je podczas dokonywania swoich zabójstw".

Modus Operandi i Sygnatura

Zabójstwa seksualne cechują się modusem operandi i pozostawieniem tzw. sygnatury (oznakowania przez przestępcę swojej zbrodni). Modus operandi czyli sposób (program) działania sprawcy jest zwykle dynamiczny (zmienny) i służy realizacji celów praktycznych, tj. ukryciu jego tożsamości (np. przez zastosowanie prezerwatywy podczas gwałcenia ofiary, sprawca uniemożliwia przeniknięcie jego spermy do ciała ofiary, a zarazem uniemożliwia identyfikację śladów za pomocą kodu DNA). Pozostawienie sygnatury na ciele ofiary stanowi rytualny lub symboliczny komponent zabójstwa seksualnego, który nagradza wybujałą wyobraźnię erotyczną sprawcy i wywołuje u niego podniecenie seksualne (np. sprawca, tak jak chirurg, usuwa brodawkę z piersi ofiary po jej zamordowaniu).

Zabójstwa seksualne dokonywane przez osoby w wieku adolescencyjnym

Osoby w wieku adolescencyjnym wydają się popełniać zabójstwa seksualne tak samo często jak osoby dorosłe. Sprawcy nastoletni tych zabójstw zwykle ujawniają zaburzenia zachowania lub symptomy psychotyczne, najczęściej są to objawy paranoi. Typowa ofiara zabójcy seksualnego, będącego w wieku adolescencyjnym jest płci żeńskiej, jest znajomą sprawcy, jest tej samej rasy, co sprawca, mieszka niedaleko sprawcy i jest 10 lat od niego starsza. Ofiara zostaje zwykle zaatakowana w swoim własnym domu, tam jest kilkakrotnie gwałcona, cięta nożem i okładana jakimś narzędziem zbrodni (np. pałką), co prowadzi do jej śmierci.

Zabójstwo seksualne a inne parafilie

U sprawców zabójstw seksualnych często stwierdza się obecność innych parafilii. Prentky i in. (za: J.R.Meloy, 2000) zanotowali u sprawców zabójstw seksualnych: ekshibicjonizm, wojeryzm, fetyszyzm oraz transwestycyzm.

Anomalie biologiczne

Nie jest pewne, na podstawie badań, które przeprowadzono, jaki jest udział anomalii biologicznych w dokonywaniu zabójstw seksualnych. Na przykład, Langevin i in. (za: J.R.Meloy, 2000) stwierdzili nieprawidłowe zapisy tomograficzne mózgu częściej u seksualnych zabójców i agresorów niż u zabójców nieseksualnych. Ci sami badacze zaobserwowali także u seksualnych zabójców podwyższone poziomy testosteronu. Gratzer i Bradford (za: J.R.Meloy, 2000) zanotowali "neurologiczne nieprawidłowości" u 55% seksualnych sadystów. Najbardziej przekonywującym zdaniem w dyskusji nad związkiem anomalii biologicznych z seksualnym zabójstwem jest: "większość jednostek, które popełniają, czyny, o których mowa, są albo psychopatami albo ujawniają psychopatyczne cechy, czy też patologię charakterologiczną, co jest biologicznie uwarunkowane" (J.R.Meloy, 1998 za: J.R. Meloy, 2000; cyt. s.12). W tym miejscu należy wspomnieć o wpływie psychopatii na wzorce pobudzenia, czy też podniecenia seksualnych morderców. Wzorce, o których mowa, odnoszą się do modelu dwuwymiarowego. Są dwie grupy seksualnych morderców:

1. Nadpobudliwi i trwale emocjonalnie odłączeni, wymagający wysokiego poziomu stymulacji, być może seksualnej.
2. Nadmiernie podnieceni, głodni emocjonalnie, wymagający jedynie malutkiej iskry, by rozpalić ich namiętność i pobudzić ich do aktywności.

Dysfunkcjonalność rodziny i dewiacje

Podobnie jak ma to miejsce w przypadku anomalii biologicznych, nie jest pewne jaki jest udział dysfunkcjonalności środowiska społecznego, dewiacji w dokonywaniu zabójstw seksualnych. Wychodzi się jednak często z założenia, że sprawcy seksualnych zabójstw wzrastają w chaotycznej atmosferze rodzinnej i ujawniają odbiegające od normy zachowania w okresie dzieciństwa i dojrzewania. Ressler i in. (za: J.R.Meloy, 2000) w swoich badaniach dotyczących społecznych wyznaczników zabójstwa seksualnego stwierdzili, że większość sprawców zabójstw seksualnych wzrastało w rodzinach, w których istniały takie poważne problemy społeczne jak: alkoholizm, choroba umysłowa oraz przestępczość. Mniejszość sprawców w ich grupie badawczej doświadczyło przemocy fizycznej, przemocy seksualnej, trwałych uszkodzeń ciała i chorób będących wynikiem wykorzystywania seksualnego oraz ekshibicjonizmu rodziców (jako dzieci, przyszli sprawcy zabójstw seksualnych, byli świadkami aktywności seksualnej własnych rodziców). W tabeli 3 zamieszczono dane liczbowe dotyczące objawów społecznego nieprzystosowania zanotowanych u sprawców zabójstw seksualnych w okresie dzieciństwa i dojrzewania.

Tabela 3. Częstość występowania objawów społecznego nieprzystosowania u sprawców zabójstw seksualnych w okresie dzieciństwa i dojrzewania
...................Okres dzieciństwa (%)Okres dojrzewania (%)
Izolacja społeczna
Notoryczne kłamanie
Moczenie bezwiedne
Buntowniczość
Doznawanie koszmarów w śnie
Niszczenie czyjejś własności
Podpalenie
Kradzież
Okrucieństwo wobec dzieci
71
71
68
67
67
58
56
56
54
77
75
60
84
68
62
52
81
64

Na podstawie analizy danych zgromadzonych w tabeli 3, można powiedzieć, że wyraźny wzrost, mając na względzie porównanie okresu dzieciństwa i okresu dojrzewania, zanotowano u sprawców zabójstw seksualnych w odniesieniu do buntowniczości i kradzieży.

Anomalie psychiczne

Psychiczne anomalie u sprawców zabójstw seksualnych są przedmiotem badań od lat. Pierwszą próbą syntezy psychicznych nieprawidłowości u sprawców zabójstwa seksualnego dokonali Revitch i Schlesinger (za: J.R. Meloy, 2000). Opierając się na endogenno-egzogennym modelu motywacyjnym zabójstwa zidentyfikowali oni 9 czynników ryzyka zaburzenia, które nazwali morderstwem kompulsywnym:

Tabela 4. Typologia kliniczna sprawców zabójstw seksualnych
........................Typ KompulsywnyTyp Katatymiczny
Zabójstwo seksualne
Diagnoza Bieguna I
Diagnoza Bieguna II
Psychopatia
Patologia więzi
Autonomiczny system nerwowy
Wczesna trauma
Zaplanowane
Seksualny sadyzm
Antyspołeczne/narcystyczne zaburzenie osobowości
Postać głęboka (pierwotna)
Trwale zerwana więź
Hyporeaktywny(podreaktywny)
Często nieobecna
Niezaplanowane
Zaburzenia nastroju
Różnorodne cechy i zaburzenia osobowości
Postaci lekka i umiarkowana
Głód więzi
Hyperreaktywny(nadreaktywny)
Często obecna

Najbardziej szczegółowy model motywacyjny zabójstwa seksualnego zaproponowali Burgess, Ressler, Douglas i McCormack (za: J.R.Meloy, 2000). Uwzględnia on następujące wymiary:

Psychodynamikę zachowań sprawców zabójstw seksualnych obrazuje schemat 1.

Schemat 1. Psychodynamika u sprawców zabójstw seksualnych

schemat zabójstwa na tle seksualnym

Przemieszczając się zgodnie ze wskazówkami zegara na tym schemacie, sprawcy zabójstwa seksualnego są tak jak większość psychopatów ciągle rozgniewani i są patologicznie narcystyczni. Ta druga cecha, lub psychodynamika, jest często widoczna w ich poczuciu ważności-przekonaniu, że mogą mieć cokolwiek zapragną oraz ich poczuciu wielkości, majestatyczności-przekonaniu, że są legendą w swoich własnych umysłach. Trzecią cechę stanowi trwałe zerwanie więzi emocjonalnej, co jest także widoczne u psychopatów. Idąc dalej sprawca seksualnych mordów ujawnia osłabiony kontakt z rzeczywistością, zwykle na poziomie pogranicza normy. Oznacza to, że zabójca seksualny będzie mylił pochodzenie i znaczenie odbieranego bodźca.Piątą kategorię psychodynamiczną stanowi zaburzenie formalnego myślenia. Sprawca zabójstwa seksualnego nie będzie organizował swojego myślenia w logiczny lub sekwencyjny sposób, co może dalej doprowadzić do jego destabilizacji emocjonalnej.
Reasumując, można powiedzieć, że zabójcy seksualni stanowią specyficzną grupę przestępców. Patrząc na tą kwestię z kryminologicznego punktu widzenia, należy uznać, że ogólnie obraz zabójstw seksualnych (sposób dokonywania zabójstwa, selekcja miejsca zbrodni i ofiary itp.) różni się od obrazu morderstw nie mających podłoża seksualnego. Natomiast z psychiatrycznego punktu widzenia potencjalny sprawca zabójstwa seksualnego ujawnia objawy co najmniej trzech znanych z DSM - IV zespołów zaburzeń: narcystycznego zaburzenia osobowości, psychopatii, czy też antyspołecznego zaburzenia osobowości oraz zaburzenia obsesyjno-kompulsywnego. Należy zwrócić uwagę także na trwałe zerwanie więzi emocjonalnej lub usilne poszukiwanie tej więzi oraz na hyperreaktywność (nadreaktywność) lub hyporeaktywność (podreaktywność) u sprawców mordów seksualnych. Mając na względzie pedagogikę resocjalizacyjną, można stwierdzić, że sprawcy mordów seksualnych, stanowią często tzw. Recydywę. Szkodliwość dokonywanych przez nich zabójstw wydaje się być większa niż innych zabójstw. Należy zauważyć, że nie tylko samo doprowadzenie do śmierci ofiary jest w tym przypadku czymś, co rani rodzinę i znajomych tej ofiary, lecz sposób i specyfika dokonywania zbrodni. W zasadzie ofiara jest w przypadku zabójstwa na tle seksualnym, całkowicie pozbawiona godności osobistej przez fakt wielokrotnego jej gwałcenia przez sprawcę jeszcze przed dokonaniem zabójstwa. Podejrzewam, że bandyci gwałcący i mordujący swoje ofiary, zajmują jedno z najwyższych miejsc w hierarchii przestępczej.

Na początek

LITERATURA:

Meloy J.R. (2000). Special Article. The nature and dynamics of sexual homicide: An integrative review. Aggression and Violent Behavior, Vol. 5, s. 1-22.

Elsevier Science Ltd ©