WYBRANE SPECYFICZNE ZABURZENIA OSOBOWOŚCI ORAZ ZABURZENIA EMOCJONALNE

Wybrane zaburzenia osobowości o antyspołecznym charakterze

Osobowość antyspołeczna, dyssocjalna (Antisocial personality disorder) - zaburzenie osobowości cechujące się trwałym zachowaniem antyspołecznym (często oberwowanym w dzieciństwie jako zaburzenie w zachowaniu - ang. Conduct disorder - CD). Jego podstawową cechą jest naruszanie praw innych. Mówiąc ściślej określenia tego używa się tylko w przypadkach, w których objawy świadczące o tym zaburzeniu pojawiły się już przed 15 rokiem życia ulegając później utrwaleniu. Te objawy to: wagary, brak zainteresowania pracą, kłamstwo, kradzież, agresja przejawiana w zachowaniach seksualnych (gwałty) oraz społecznych (powtarzające się bójki i napady), alkoholizm i narkomania, włóczęgostwo, impulsywność i brak umiejętności planowania oraz wysoki stopień kryminogenności.
Zaburzenie osobowości antysocjalnej jest bardzo, od strony symptomatologicznej, podobne do zespołu osobowości psychopatycznej i socjopatii. Różnicę stanowi fakt, że w przypadku zespołu osobowości antysocjalnej niski poziom lęku i słabe poczucie winy nie stanowią istotnych cech diagnostycznych, tak jak ma to miejsce w psychopatii i socjopatii.
Osobowość psychopatyczna i socjopatyczna a także amoralna stanowią postaci szczegółowe zaburzenia osobowości antyspołecznej. Nie oznacza to jednak, że osobowość antyspołeczna, psychopatia i socjopatia nie różnią się między sobą.
Osobowość psychopatyczna (Psychopathic personality) - zaburzenie osobowości cechujące się manipulacyjnością,niekontrolowaną agresywnoscią,patologicznym kłamaniem - decepcją seksualną i nieseksualną, powierzchownym urokiem, amoralnością, zanikiem uczuciowości wyższej, brakiem poczucia lęku i winy przy łamaniu zasad moralnych, nieustraszalnoscią, brakiem więzi z innymi, niezdolnoscią do bliskich związków uczuciowych, promiskuitywizmem, brakiem samokrytycyzmu, nieliczeniem się ze skutkiem własnego postępowania, niewspółmierną reakcją na alkohol, działaniem na szkodę siebie samego, narcyzmem, niezdolnością do empatii oraz doświadczania żalu, skruchy, wyrzutów sumienia, wstydu.
Osobowość socjopatyczna (Sociopathic personality)- zaburzenie osobowości cechujące się zakłóconymi, defektywnymi, relacjami społecznymi z innymi, szczególnie takimi, które stanowią wyraźne zachowania antyspołeczne. Określenie o. socjopatyczna, czy też socjopatia używano, choć nie zawsze słusznie, zamiennie z określeniem osobowość psychopatyczna dla podkreślenia społecznych aspektów psychopatii. Psychiatrzy rzadko używają terminu socjopatia, a w naukach społecznych np. w pedagogice i socjologii jest on częściej stosowany.

Wybrane zaburzenia osobowości o aspołecznym charakterze

Osobowość unikająca, lękliwa (Avoidant personality disorder) - zaburzenie osobowości cechujące się wysoką wrażliwością na odrzucenie przez innych, tak skrajną, że jednostka unika kontaktów z innymi i wycofuje się z kontaktów interpersonalnych nie wierząc w to, że uzyska silne zapewnienie bezkrytycznej akceptacji. Zwykle stwierdza się niskie poczucie własnej wartości, tendencję do nie doceniania własnych osiągnięć, niezwykłą niechęć do podejmowania osobistego ryzyka z obawy przed niepowodzeniem oraz nieuzasadnione napięcie względem własnych słabości, co jest spowodowane pragnieniem uczucia i akceptacji.
Osobowość zależna (Dependent personality disorder) - zaburzenie osobowości występujące u jednostki, która cechuje się biernością w działaniu i pozwala innym przejmować odpowiedzialność za swoje własne życie. Jednostkom takim brakuje pewności siebie, wiary we własne zdolności. Są niesamodzielne, niezaradne, pozbawione inicjatywy, nieasertywne, bezradne w sytuacjach trudnych, niezdolne do samotności. Ciągle opierają się na opinii i radach innych ludzi. Nie podejmują one także niezależnych decyzji w żadnej sprawie. Można powiedzieć, że osobowość zależna jest wytworem środowiska wychowawczego, które w skutek np. małpiej miłości matki, opóźnia proces usamodzielniania się, czy też socjalizacji dziecka. Zaburzenie osobowości, o którym mowa, jest także nazywane osobowością asteniczną (asthenic personality
Osobowość narcystyczna (Narcissistic personality disorder) - zaburzenie osobowości cechujące się przesadzonym poczuciem własnej ważności, tendencją do przeceniania własnych osiągnięć, ekshibicjonistycznym domaganiem się uwagi i podziwu ze strony innych osób, zaabsorbowaniem marzeniami o sukcesie, bogactwie, władzy, sławie, pięknie i idealnej miłości, przekonaniem o własnej wyjątkowości i niepowtarzalności, wykorzystywaniem innych dla własnych korzyści, zazdroszczeniem innym lub przekonaniem, że jest się obiektem zazdrości, arogancją i zarozumiałością względem innych, niewłaściwymi reakcjami emocjonalnymi na krytykę ze strony innych oraz brakiem empatii.
Osobowość paranoiczna (Paranoid personality disorder) - zaburzenie osobowości polegające na: nadmiernej podejrzliwości, braku zaufania do innych ludzi, nieuzasadnionej zazdrości o małżonka lub partnera seksualnego, tendencji do długotrwałego przeżywania przykrości przez niewybaczanie krzywd, niesprawiedliwości lub lekceważenia, spiskowym nastawieniu do otaczającego świata, wrogości, wrażliwości na oskarżenia.
W ICD-10 wyróżnia się o. ekspansywno - paranoiczną, fantastyczną, pieniaczą i sentywno - paranoiczną (po wcześniejszym wykluczeniu zespołów urojeniowych).
Pominięto osobowość schizoidalną, osobowość typu borderline (chwiejną emocjonalnie), osobowość histroniczną, o. anankastyczną (obsesyjno - kompulsywną), o. bierno - agresywną oraz o. schizotypową.
Należy podkreślić, iż w praktyce ma miejsce często zjawisko współwystępowania różnych zaburzeń osobowości oraz zaburzeń emocjonalnych. Stwierdza się np. współistnienie objawów osobowości antyspołecznej/psychopatycznej z objawami osobowości narcystycznej, czy też paranoicznej. Ponadto może mieć miejsce wspólna obecność np. zespołu stresu pourazowego i psychopatii.
Zdecydowanie najbardziej brutalnych przestępstw np. morderstw o podłożu seksualnym dokonują osobnicy, u których ma miejsce współwystępowanie objawów osobowości antyspołecznej/psychopatycznej z objawami osobowości narcystycznej.

Wybrane zaburzenia emocjonalne

Zespół stresu pourazowego (Post - traumatic stress disorder) - jest zaburzeniem powiązanym z silnymi przeżyciami psychicznymi, spowodowanymi dramatycznymi wydarzeniami w życiu. Klasycznymi symptomami tego zespołu są: ponowne doświadczanie cierpienia i bólu w snach, powtarzające się wyobrażenia i myśli o tragicznym wydarzeniu, ogólne poczucie otępienia oraz utrata sensu życia, poczucie winy, że udało się przeżyć, zaburzenia snu i przesadnie wybuchowe reakcje na bodźce. U jednostek, cierpiących na ten zespół, mamy do czynienia z pewnego rodzaju blokadą psychiczną uniemożliwiającą np. ponowne wykonywanie jakiejś wyuczonej czynności. Np. Osoba, która wyszła cudem z wypadku drogowego nie jest w stanie przekonać się znowu do prowadzenia samochodu. Zespół PTSD może w połączeniu z zaburzeniami osobowości prowadzić do antyspołecznych następstw np. skrajnej nienawiści do innych ludzi. Podłoże PTSD jest wybitnie lękowe, mamy tutaj do czynienia z utrwaleniem się postawy silnie lękowej, która w przypadku, gdy PTSD pojawi się u neurotyka, osiągnie ekstremum.
Ogólne zaburzenie lękowe (Generalized anxiety disorder) - cechuje się trwałym lękiem oraz niespecyficznymi reakcjami takimi jak: dreszcze, napięcie, trema, pocenie się, roztargnienie, uczucia strapienia, irytacja. Określenie używane tylko w odniesieniu do zaburzeń funkcjonalnych. Przejawem głównym ogólnego zaburzenia lękowego jest neurotyzm.
Uznaje się, że neurotykami jest większość współczesnych ludzi. Znane są nam następujące potrzeby od których zaspokojenia zależy to, w jakim stopniu radzimy sobie z nadmierną lękliwością ujawniającą się neurotyzmem: n. potrzeba akceptacji, szacunku ze strony otoczenia, n. potrzeba osiągnięcia sukcesu za wszelką cenę, n. potrzeba posiadania, nadmiernego gromadzenia produktów, kupowania, n. potrzeba roszczeniowa, n. potrzeba wykorzystywania innych oraz bycia wykorzystywanym, n. potrzeba nawiązywania kontaktów z innymi z obawy przed samotnością, n. potrzeba miłości, n. potrzeba kompulsywnego seksu, n. potrzeba władzy, prestiżu, n. potrzeba współzawodnictwa i wycofania się z niego a także n. poczucie winy, n. cierpienie, n. kompleks niższości, n. kompleks wyższości, neurotyczna duma. Najogólniej rzecz biorąc skrajny neurotyzm może być skutkiem stosowania niewłaściwych postaw względem dziecka przez równie neurotycznych rodziców np. nadmiernie chroniącej (dziecko jest często straszone "dla jego dobra" by nie robiło czegoś, ogranicza się jego aktywność, zabija inicjatywę i zaufanie do siebie) lub odtrącającej i obojętnej (dziecku wpaja się poczucie winy i żalu za nieodpowiedzialnych rodziców).
Zespół paniki (Panic disorder) - zaburzenie mieszczące się w obrębie kategorii zaburzeń lękowych, cechujące się nawracającymi atakami paniki, które zwykle pojawiają się w sposób nieprzewidywalny. Mogą być one poważne i towarzyszy im poczucie przerażenia, arytmia serca, pocenie się, drgawki i poczucie nierealności. Zwykle ataki te są krótkie, ale strach przed następnym atakiem może być wciąż obecny.
Zespół fobii (Phobic disorder) - ogólny termin dla określenia specyficznych niepokoi, nadmiernych i panicznych lęków względem określonych obiektów: np. agorafobia - chorobliwy lęk przestrzeni; klaustrofobia - chorobliwy lęk ciasnych pomieszczeń....nyktofobia - lęk przed ciemnością.
Zespół depresji pełnoobjawowej, tzw.pełnej, dużej (Major depressive episod) - charakteryzuje się anhedonią, czyli ogólnym brakiem zainteresowania przyjemnymi stronami życia oraz takimi objawami jak: bezsenność, nadmierna senność, poczucie bezwartościowości, beznadziejności, “grobowe myśli” i skłonności samobójcze. Zespół ten nie ma pochodzenia organicznego. Istnieje wiele różnorodnych postaci i rodzajów depresji. Bogata jest również symptomatologia depresyjna. Depresja współcześnie nie jest już tylko jednym z psychiatrycznych zaburzeń afektywnych, ale stanowi chorobę, główny czynnik prowadzący do braku zdrowia psychicznego.
Zaburzenia afektywne (Affective disorder) - szeroka kategoria obejmująca wiele zespołów, które mają wspólną jedną podstawową cechę: zaburzenia nastroju lub napięcie emocjonalne - od nadmiernego i nieuzasadnionego smutku stanowiącego niewłaściwy w stosunku do bodźca afekt - dysforii (wszelkie przejawy pesymizmu) do skrajnego zadowolenia - euforii (wszelkie przejawy optymizmu). Do zaburzeń afektywnych zalicza się m.in. depresję.
Zaburzenie dystymiczne (Dysthymic disorder) - charakteryzuje się ogólnym obniżeniem nastroju, brakiem zainteresowania normalnymi, codziennymi sprawami życiowymi. Taki stan uczuciowy trwa przynajmniej rok lub dwa.

Na początek

LITERATURA:

Pospiszyl K. (1992).Psychopatia. PWN Warszawa.
Radochoński M. (1993). Kryteria diagnostyczne i postacie specyficznych zaburzeń osobowości w świetle klasyfikacji ICD.10 i DSM.IV, w: M. Radochoński (red.). Zarys psychopatologii dla pedagogów. Rzeszów.
Reber A.S. (1985).Dictionary of Psychology. Penguin Books. London.