Problem nastoletnich rodziców

Kwestia przypadkowego rodzicielstwa nastolatków stała się bardzo kłopotliwą w USA. Pomimo że aktualne dane pochodzące z Centers for Disease Control wykazują tendencję spadkową w zakresie tego zjawiska, to nastoletnie matki nie będące w związkach małżeńskich oraz ich nieślubne dzieci są głównym ciężarem dla systemu opieki społecznej. Około 11% nastoletnich dziewcząt w wieku od 15 do 19 lat, zachodzi co roku w ciążę, co odpowiada w przybliżeniu milionowi niechcianych ciąż.
nastolatka w ciąży Istotną sprawą w kontekście rodzicielstwa nastolatków, jak sądzi M.B. Benoit (1997), jest powszechne przekonanie, że nastoletni rodzice nie są osobami dorosłymi. Ważne jest też rozróżnienie między dojrzewaniem, które odnosi się do procesu rozwoju psychicznego, a pokwitaniem, pojawieniem się dojrzałości płciowej.
Dla przypomnienia dojrzewanie (ang.adolescence) dzieli się na trzy etapy.
Pierwszy etap obejmuje okres od 12 do 14 roku życia, w którym obserwuje silne dążenie dziecka do niezależności i autonomii. Rówieśnicy zaczynają wtedy odgrywać bardzo ważną rolę w życiu młodego człowieka. W tym wieku działania następują zanim pojawi się refleksja dotycząca ich skutków oraz żąda się wtedy natychmiastowej nagrody za swoje postępowanie. Wtedy też młodzi ludzi zaczynają interesować się płcią przeciwną, ale zwykle zachowywany jest bezpieczny dystans w relacjach heteroseksualnych, w momencie gdy więcej energii poświęcają, oni na pielęgnowanie dobrych relacji z rówieśnikami tej samej płci. Dziewczynki z szóstej i siódmej klasy podróżują w paczkach, a chłopcy szukają akceptacji w grupach męskich. W pewnym sensie występuje łamanie obowiązujących reguł, ponieważ nastolatki w wieku 12 i 14 lat usiłują utworzyć własny świat, wyłączając z niego zarówno swoich rodziców, jak i własne dzieciństwo. Paradoksalnie ma w tym okresie miejsce zerwanie z dziecięcym światem, a jednocześnie silne pragnienie powrotu do niego, pod warunkiem że potrzeby zależności były wcześniej właściwie zaspokajane. Nastolatki dążą do coraz większej autonomii, w szczególności pragnąc uniezależnić się od rodziców i rodzeństwa. Mogą ujawniać zachowania charakterystyczne dla dorosłych, jak i takie, które świadczą jeszcze o dziecięcej regresji. Te nastolatki, które miały właściwą opiekę ze strony swoich rodziców oraz innych znaczących osób w rodzinie raczej nie wykazują problemów psychicznych i wychowawczych. Natomiast te nastolatki, które nie miały właściwej opieki rodzinnej we wczesnych latach życia mogą wykazywać większą podatność na różne formy patologii społecznej. Nastolatki takie, gdy doświadczą deprywacji emocjonalnej w rodzinie, mogą złagodzić dyskomfort związany z psychologiczną utratą uczuć rodziców, reagując na biologiczne i seksualne sygnały wysyłane przez ich organizm, np. rozpoczynając przedwcześnie współżycie seksualne .
Średnia adolescencja, czyli drugi etap, obejmujący okres od 14 do 17 roku życia, cechuje się coraz silniejszą potrzebą nastolatków do odłączenia się od rodziny i dążeniem do rozpoczęcia życia na własną rękę. Stwierdza się w tym okresie większą liczbę konfliktów z rodzicami, którzy w oczach nastolatków tracą autorytet. Ważniejsi stają się często rówieśnicy, panująca moda, muzyka, styl bycia innych nastolatków, subkultura. Jest to okres, w którym nastolatek wykazuje podwyższony poziom narcyzmu, poczucia pretensjonalności i niewrażliwości, negatywizmu, odmowy i buntu. Nastolatek w tym okresie rozwojowym denerwuje rodziców, którzy często skarżą się na jego samolubność, egoizm i arogancję. Rodzice czują się wykorzystani i niekochani przez swoje dzieci. Doświadczają oni również nierzadko lęku i niepokoju, ponieważ dowiadują się o zachowaniach ryzykanckich swoich dorastających dzieci. Nastolatki, które były wychowywane w rodzinach, które zachęcały i ułatwiały wyrażanie myśli (słowne lub pisemne), mogą tworzyć pamiętniki lub blogi, opisując tam doświadczane konflikty, sprzeczności, dylematy, uczucia zmieszania i zagubienia czy też swoje zmienne nastroje (w ten sposób dochodzi, np. do sublimacji popędu płciowego). Natomiast w tych rodzinach, w których nie miało to miejsca, nastolatki nie umieją poradzić sobie ze swoją emocjonalnością i seksualnością, co może prowadzić do poważniejszych problemów wychowawczych.
Dla nastolatków z klasy średniej, okres dojrzewania wydłuża się, aż do momentu gdy zdecydują do jakiej szkoły będą uczęszczać lub kim zechcą zostać w przyszłości. Nastolatki z klasy średniej planują później wstąpić w związek małżeński i założyć rodzinę. Natomiast w przypadku biednych nastolatków z klas niższych, przedwczesne zakończenie kariery szkolnej i niemożność znalezienia odpowiedniej pracy mogą oznaczać koniec procesu dojrzewania i szybsze wstąpienie w związek małżeński w celu założenia własnej rodziny. Nie zawsze jednak takie wczesne wstąpienie w związek małżeński jest korzystne zarówno dla nastoletnich rodziców, jak i ich dzieci. Nastoletni rodzice nie osiągnęli jeszcze odpowiedniego poziomu dojrzałości społecznej i psychicznej, by właściwie pełnić rolę rodziców.
Trzeci etap procesu dojrzewania obejmuje okres od 17 do 19 roku życia. W tym okresie nastolatek charakteryzuje się silniejszym poczuciem własnej tożsamości, zaangażowaniem w rozwój własnej kariery zawodowej, zdolnością do podejmowania niezależnych decyzji oraz większymi niż w poprzednich okresach zdolnościami do zadumy, refleksji, kontroli stanów emocjonalnych, rozwiązywania problemów oraz szczerego wglądu we własną psychikę. Psychologicznie dojrzały nastolatek ma poczucie celu, celowości istnienia, np. zakłada własną firmę, aby zarobić pieniądze na utrzymanie swojej rodziny oraz zaczyna identyfikować się z ogólnymi wartościami społecznymi i kulturowymi.

Rozkład moralny współczesnej rodziny

Właściwy rozwój osobowości nastolatka jest bardziej prawdopodobny wtedy, gdy wzrastał on w stabilnej rodzinie, właściwie wypełniającej wszystkie funkcje. Z powodu radykalnych zmian ekonomicznych i społecznych w ubiegłych dwóch dekadach, obserwuje się coraz częściej rozkład moralny rodziny, nie tylko w środowiskach wiejskich, ale i miejskich, w krajach rozwijających się, jak i wysoko rozwiniętych. Rosnąca liczba rozwodów, konieczność podjęcia pracy zawodowej przez obu rodziców poza domem, wysoka stopa bezrobocia, słabe przygotowanie zawodowe oraz niska jakość oświaty, zwiększające się spożycie alkoholu, narkotyków i dopalaczy, epidemia AIDS oraz przemoc w rodzinie i społeczeństwie stanowią czynniki, które powodują destabilizację rodziny. Struktura rodziny ulega poważnemu zakłóceniu, bynajmniej nie tylko w tych rodzinach, w których są trudne warunki socjoekonomiczne, ale także w rodzinach dobrze uposażonych materialnie. Współcześnie nastolatki w USA nie znajdują często w rodzinie żadnego oparcia i są często dość wcześnie zmuszone, jak pisze M. B. Benoit, do "dawania sobie rady w życiu" bez pomocy rodziców. Pomimo że w przeszłości zarówno tradycyjna, wiejska, jak i industrialna, wielkomiejska rodzina pozwalały na pełnienie ról ekonomicznych przez wszystkich pełnoprawnych jej członków, to obecnie, tzw. post - industrialna rodzina oferuje mniej ról ekonomicznych nastolatkom. W niektórych przypadkach rodzice nastolatków sami nie potrafią utrzymać zatrudnienia i mieć stałej pracy. W świecie wielkiego postępu technicznego, w którym żyjemy, wyszukane umiejętności techniczne oraz dyplom szkoły wyższej są podstawowymi wymogami stawianymi kandydatowi do jakiejkolwiek pracy.

Wybrane aspekty psychologii okresu dojrzewania

W burzliwym okresie dojrzewania niezwykłego znaczenia nabiera stabilność emocjonalna, która może wyrosnąć jedynie na właściwym gruncie wychowawczym. Innymi słowy, tylko rodzice, którzy cechują się zgodnością wychowawczą i stymulują rozwój dziecka przez zaspokojenie wszystkich jego potrzeb biologicznych i psychicznych mogą sprawić, że klimat dla wychowania dziecka w rodzinie będzie właściwy. Ponadto, aby tak się mogło stać, to potrzeby zależności dziecka musiały zostać wcześniej odpowiednio zaspokojone. Jest to szczególnie ważne dlatego, że jeden z podstawowych konfliktów okresu dojrzewania sprowadza się do dwuosiowego napięcia między dążeniem nastolatka do regresji rozwojowej i zależności wobec innych a jego pragnieniem pełnej dojrzałości, dorosłości oraz wolności i niezależności od rodziców. Im lepiej wcześniejsze potrzeby zależności zostały zaspokojone, tym nastolatek może wykazywać większą gotowość do walki z kryzysem zależność - niezależność. Ma także wtedy większe szanse na to, że jego osobowość będzie w pełni dojrzała. Jeśli nastolatek doświadczy deprywacji we wczesnym okresie rozwojowym, a jego potrzeby zależności w okresie dojrzewania są silne (ponieważ w istocie odzwierciedlają potrzeby charakterystyczne dla dużo wcześniejszego okresu rozwojowego), to będzie on bardziej podatny na zachowania eksternalizacyjne. Takie zachowania mogą być charakterystyczne dla osoby dorosłej, ale gdy przejawia je nastolatek, to budzą pewne wątpliwości moralne. Na przykład zajście dziewczyny w ciążę lub odbycie przez chłopca stosunku płciowego, mogą stanowić doskonałe przykłady. Wykonanie czynności intymnej, która wydaje się zachowaniem typowym dla osób dorosłych, jest czymś pociągającym dla nastolatków (jak, np. zakazany owoc) i pozwala na przynajmniej tymczasowe zaspokojenie potrzeb zależności w dzieciństwie łączących się z fizyczną bliskość i opieką. Co zaskakujące, niekiedy uprawianie seksu bez żadnego zabezpieczenia lub też miłość fizyczna z wykorzystaniem środków antykoncepcyjnych, przyczyniają się do zaspokojenia konfliktogennych postaw psychicznych nastolatków. Ponadto nastolatki podejmując takie działania, odnoszą wrażenie, że są już osobami dorosłymi.

Uwarunkowania przedwczesnego pełnienia ról rodzicielskich przez nastolatków

  1. Niezaspokojenie potrzeby zależności we wczesnym okresie rozwoju - jest wysoce prawdopodobne, że nastolatki, których potrzeba zależności nie została wcześniej zaspokojona, są same dziećmi nastoletnich rodziców, którzy nie byli jeszcze przygotowani, by sprostać wymaganiom wychowania własnego dziecka.
  2. Dążenie do sprawiania fałszywego wrażenia, że jest się osobą dorosłą, przy jednoczesnej chęci do pozostania wciąż dzieckiem. Jest to typowy konflikt rozwojowy, jaki muszą rozwiązać wszystkie nastolatki. Zachowanie w sferze seksualnej i rodzicielstwo są uznawane za oznaki dorosłości.
  3. Odmowa podjęcia ryzyka związanego z pełnieniem ról rodzicielskich. Jest to prawdą w odniesieniu do wszystkich nastolatków, niezależnie od klasy społecznej, do której należą.
  4. Odmowa spełnienia wymagań własnego dziecka. Jest to szczególnie widoczne u rodziców nastoletnich. Nie jest niezwykłą sytuacja, w której posiadanie dziecka służy realizacji celu, jakim jest macierzyństwo, zarówno byłej, nastoletniej matce, jak i jej dziecku, tj. córce mającej potomstwo (sytuacja dzieci mają dzieci). Dla kobiet rodzenie dzieci pozwala im wierzyć w to, że z jednej strony są już dorosłe, a z drugiej pozwala im to podtrzymać nadzieję na to, że ich własne dzieci będą miały lepszą opiekę niż one same. Identyfikują się one ze swoimi matkami (babciami), które często były same nastoletnimi matkami.
  5. W przypadku mężczyzny, zostanie ojcem, jest w istocie, osiągnięciem pewnego psychologicznego poczucia męskości (Anderson za: M.B.Benoit, 1997). Pozbycie się jakiejkolwiek finansowej odpowiedzialności za własne dzieci pozwala jednak ojcom-nastolatkom na psychologiczne powtórzenie traumatycznych doświadczeń, które często mieli oni jako dzieci, kiedy ich ojcowie ich odrzucili. Ta zdolność do odpłacania złem za zło jest zjawiskiem określanym "identyfikacją z agresorem".
  6. Zarówno w przypadku mężczyzn (ojców), jak i kobiet (matek) nieświadoma akceptacja zależności od dominacji w procesie wychowania w celu lepszego zaspokojenia podstawowych potrzeb ich dzieci oraz ich samych może stanowić sposób psychologicznego nagradzania ich własnych potrzeb do otrzymywania pomocy od wszechwładnego opiekuna. Innymi słowy, taka dominacja w procesie wychowania może, w sensie psychologicznym, pełnić rolę zastępczego rodzica.

Reasumując, można powiedzieć, że istnieje wiele możliwości rozwiązania problemu nastoletnich rodziców. Wśród nich należy wymienić, np. uświadamianie młodzieży uprawiającej wolny seks w zakresie specyfiki życia płciowego człowieka i sposobów stosowania różnorodnych, dostępnych na rynku środków antykoncepcyjnych, które zapobiegają niechcianym ciążom (opisana możliwość jest nie do zaakceptowania dla Kościoła Rzymsko - Katolickiego, gdyż godzi w zasadę wstrzemięźliwości przedmałżeńskiej i w zasadę dopuszczalności współżycia płciowego tylko w związku małżeńskim zawartym w oparciu o prawo konkordatowe między kobietą a mężczyzną). Inną możliwością jest propagowanie wśród młodzieży, zamiast wolnego seksu, abstynencji seksualnej (dopuszczając jedynie petting, ale nie pełny stosunek płciowy) aż do momentu wstąpienia w związek małżeński. Jeszcze innym aspektem, który można by wykorzystać w psychoterapii jest zastępowanie aktywności seksualnej w tym okresie, aktywnością sportową, edukacyjną i kulturalną.

Na początek

Literatura:

Benoit M.B. (1997). The role of psychological factors on teenagers who become parents out-of-wedlock. Children and Youth Services Review, 19, s. 401-413.

Copyright by Elsevier Science Ltd.