OSOBOWOŚCIOWE I ŚRODOWISKOWE KOMPONENTY POCZUCIA SZCZĘŚCIA

WPROWADZENIE

Poczucie szczęścia jest ważnym dla zdrowia psychicznego i przystosowania aspektem, gdyż to, w jakim stopniu czujemy się szczęśliwi, może mieć związek z depresją. Krótko mówiąc, im mniejsze poczucie szczęścia, zadowolenia z siebie, tym prawdopodobnie silniejsza skłonność do depresji, czyli przeżywania obniżonego nastroju oraz vice versa.
Wyniki badań przeprowadzonych na temat subiektywnego dobrego samopoczucia, błogostanu psychicznego czy też poczucia szczęścia (w skrócie z języka angielskiego-SWB) , utwierdzają nas w przekonaniu, że poczucie szczęścia prawdopodobnie zawiera trzy powiązane ze sobą komponenty: pozytywny afekt, nieobecność afektu negatywnego oraz zadowolenie z życia w ogóle)(Argyle, Martin & Crossland, 1989 za: L. Lu i in., 1997). Ponadto, szczęście jest uznawane raczej za właściwość niż za przejściowy stan emocjonalny (Veenhoven, 1994 za: L. Lu i in., 1997).

Psychologiczne korelaty subiektywnego poczucia szczęścia

W literaturze znajdujemy dwie globalnie przeciwstawne perspektywy odnoszące się do różnych modeli i teorii wyjaśniających subiektywne doświadczanie szczęścia:

  1. Perspektywę osoby (czynniki indywidualne).
  2. Perspektywę środowiska (czynniki społeczne).

Modele osobowościowe to typowe przykłady pierwszego podejścia (Costa & McCrae za: L. Lu i in., 1997). Ujmują one szczęście jako cechę stabilną, która zależy przede wszystkim od osobowości. Modele zdarzeń życiowych reprezentują perspektywę środowiskową. Według ich założeń, poziomy odczuwania szczęścia mogą zmieniać się z czasem, doświadczanie pozytywnych i negatywnych zdarzeń życiowych tłumaczy zmiany w zakresie subiektywnego poczucia szczęścia (L. Lu i in., 1997).
Określone zachowanie lub nastrój są prawdopodobnie wytwarzane na drodze złożonej interakcji między jednostką a środowiskiem. To, jest w zasadzie, perspektywa interakcyjna, która może nas prowadzić do odpowiedzi na nasze pytanie: "dlaczego niektórzy ludzie są szczęśliwsi od innych?". Zatem, celem badań L. Lu in. (1997) było połączenie modeli osobowościowych oraz modelu zdarzeń życiowych. Dokładniej, L. Lu in. (1997) usiłowali zbadać zarówno cechy osobowościowe oraz model zdarzeń życiowych jako czynniki prowadzące do stabilizacji i destabilizacji w zakresie subiektywnego poczucia szczęścia.
Ekstrawersja i neurotyzm stanowią dwie szeroko zbadane cechy osobowościowe wywierające wpływ na poczucie szczęścia. Cechują się stabilnością i są często obserwowane w różnych kulturach (Kline, 1993 za: L. Lu i in. (1997). W licznych badaniach stwierdza się, że ekstrawersja była silnym i spójnym korelatem subiektywnego poczucia szczęścia (Headey & Wearing; Hotard, McFather, McWriter & Stegall; Argyle & Lu; Furnham & Brewin; Pavot, Diener & Fujita; Lu & Argyle; Lu za: L. Lu i in., 1997). Wyjaśniając związek między ekstrawersją a poczuciem szczęścia wyróżnia się dwa podejścia:

  1. W tym podejściu związek między ekstrawersją a poczuciem szczęścia postrzega się jako pośredni, za sprawą czynników psychospołecznych. Wśród możliwych pośredników wyróżnia się zbiór reakcji o charakterze społecznego uroku (Pavot i in., Hoorens za: L. Lu i in., 1997); dające radość czynności społeczne (Argyle & Lu za: L. Lu i in., 1997); społeczne umiejętności (Argyle & Lu; Lu & Argyle za: L. Lu i in, 1997), niewerbalne modele komunikacyjne (Argyle za: L. Lu i in., 1997) oraz wrażliwość na wzmocnienia behawioralne (Gray za: L. Lu i in., 1997). Dowodem przemawiającym za trafnością tego podejścia jest wniosek sformułowany przez Argyle, Martin i Lu (za: L. Lu i in., 1997) - osoby o skłonnościach do ekstrawersji są szczęśliwsze niż inni, ponieważ mają lepsze umiejętności społeczne, są bardziej asertywne i bardziej zdolne do współpracy oraz posługują się bardziej pozytywnym stylem niewerbalnym a także stylem werbalnym, który prowadzi ich do tego, iż oczekują, że społeczne spotkania będą udane oraz umożliwiają im branie udziału i czerpanie radości z wielu społecznych sytuacji. Wydaje się, że towarzyskość w przypadku skłonności do ekstrawersji zasadniczo wyjaśnia znaczenie tego związku (patrz schemat 1).
  2. W tym podejściu zakłada się, że związek między ekstrawersją a szczęściem jest bezpośredni. Jest możliwe, że ekstrawersja może pełnić funkcję poprzednika, predysponującego jednostkę do uzyskiwania wyższych poziomów w zakresie doświadczania szczęścia. Ostatnie badania (Lu & Shih za: Lu i in., 1997) wykazały, że ekstrawersja zachowała swój bezpośredni i najsilniejszy wpływ na poczucie szczęścia, w momencie gdy, skutki wywierane przez neurotyzm i społeczny urok były znaczącymi pośrednikami na drodze ku zdrowiu psychicznemu.

Neurotyzm może być także korelatem SWB i ujawnia negatywny związek (Heady & Wearing; Hotard, McFather, McWhirter & Stegall; Argyle & Lu za: L. Lu i in., 1997). Neurotyzm może obniżać poziom SWB zwiększając siłę afektu negatywnego (Emmons & Diener za: Lu i in., 1997). Stwierdzono, że neurotycy mają gorszy stan zdrowia psychicznego (Smith, Pope, Rhodewalt & Poulton, Lu za: Lu i in., 1997), co z kolei obniża poczucie szczęścia (Lu & Shih za: Lu i in., 1997).
Schemat 1.: Osobiste i środowiskowe korelaty poczucia szczęścia.
rysunek

Podkreśla się, że poza neurotyzmem, duże znaczenie dla poczucia szczęścia ma także pesymizm i poczucie zewnętrznej kontroli. W istocie, poczucie kontroli stanowi wiodący czynnik dotyczący indywidualnych różnic w badaniach nad zdrowiem psychicznym. Zgodnie z koncepcją osobowości zewnętrznego-wewnętrznego zlokalizowania poczucia kontroli Rottera (Rotter za: Lu i in., 1997) badania ogólnie wykazały, że istnieje linowy związek pomiędzy poczuciem kontroli a psychopatologią. Pomimo że psychopatologia i poczucie szczęścia nie są przeciwnymi biegunami tego samego wymiaru psychicznego, to są one w nierozerwalnym związku (por. L. Lu i in., 1997). Czy jest zatem możliwe, że korzystne skutki wewnętrznego poczucia kontroli (lub niekorzystne skutki zewnętrznego poczucia kontroli), mogą objąć także poczucie szczęścia, uwzględniając zdrowie psychiczne?
Zarówno negatywne, jak i pozytywne doświadczenia życiowe skupiają się wokół modeli zdarzeń życiowych (Reich&Zautra; Abbey&Andrews za: L. Lu i in., 1997). Jeszcze jedną zmienną, którą należy uwzględnić, by dogłębnie poznać uwarunkowania poczucia szczęścia jest wsparcie społeczne. Dowody przemawiające za jego korzystnym wpływem, zarówno bezpośrednim jak i wpływem stanowiącym tzw. "bufor dla stresu" są prawie wyraźne (Sarason, Sarason&Pierce za: L. Lu i in., 1997). Badania sugerują także, iż zmiany w życiu mogą aktywizować sieci społecznego wsparcia, mobilizować zasoby społeczne jednostki i powodować wzrost poziomu społecznego wsparcia, co sprzyja przystosowaniu osobistemu (Lu; Lu&Hsieh za: L. Lu i in., 1997).

Osobowościowe korelaty SWB

W literaturze zwraca się uwagę na to, że status małżeński (bycie żonatym/mężatką), wyższe wykształcenie oraz wysokie zarobki mają pozytywny wpływ na poczucie szczęścia, kobiety mają nieznaczną przewagę nad mężczyznami i istnieje złożony wpływ wieku na poczucie szczęścia, jednakże korelacja jest w tym przypadku słaba i może w dalszym ciągu ulegać osłabieniu kiedy weźmiemy pod uwagę czynniki psychospołeczne (Diener; Emmons&Diener za: L. Lu i in., 1997).

Płeć a poczucie szczęścia

Dane na temat związku między płcią a poczuciem szczęścia nie prowadzą do jednoznacznych wniosków. Wydaje się, że kobiety czerpią większe zadowolenie z harmonijnych relacji interpersonalnych, w szczególności z tych dotyczących najbliższych członków rodziny, a mężczyźni znajdują większe zadowolenie w osiąganiu celów materialnych i dążeniu do sukcesów w karierze zawodowej (por. L. Lu i in., 1997).
Przewaga kobiet nad mężczyznami w zakresie poczucia szczęścia może mieć związek z ich życiem społecznym, a w konsekwencji z otrzymywanym przez nie większym wsparciem społecznym. W społeczeństwie chińskim wsparcie społeczne może być ważniejsze dla kobiet. Kultura chińska jest uznawana za "kulturę rodziny" (Hsu; Lee za: L. Lu i in., 1997) a zgodnie z opisami społecznymi, "dom" jest przede wszystkim domeną kobiety. Badania wykazały, że dla Chińczyków, najbardziej znaczącym źródłem wsparcia społecznego jest właśnie rodzina, a kobiety okazały się głównymi dawcami wsparcia. Będąc w epicentrum życia społecznego i emocjonalnego rodziny, kobiety otrzymują także więcej wsparcia i postrzegają w sposób wyważony to co dają innym i otrzymują od innych. Krótko mówiąc, kobieta jest kulturowo przygotowywana do tego, by nie tylko udzielać wsparcia w sposób wolny od egoizmu, ale także korzystać ze wsparcia bez poczucia winy lub samo-zwątpienia, jako, że te dwie formy zachowań są zgodne z kobiecością.

Wyniki badań L. Lu i in. (1997)

Ekstrawersja nie była bezpośrednio związana z poczuciem szczęścia, pośrednikiem wywieranego przez nią wpływu było wsparcie społeczne. Wykazano, że ekstrawertycy cechowali się lepszymi umiejętnościami społecznymi, co jest konieczną własnością by otrzymywać skuteczne wsparcie społeczne. Nie jest czymś dziwnym, że związek między ekstrawersją i poczuciem szczęścia można wyjaśnić w kategoriach wsparcia społecznego. Wydaje się, że ekstrawersja predysponuje ludzi do uczestniczenia w pewnych rodzajach sytuacji życiowych, ale służy raczej jako środek w "podtrzymywaniu stabilności SWB" niż jako środek obniżający lub zwiększający poziom SWB by uczynić je adekwatnym w różnorodnych sytuacjach życiowych.
Neurotyzm pełni różne role w odniesieniu do poczucia szczęścia :

  1. Wpływ neurotyzmu może nie ograniczać się jedynie do negatywnego afektu (Emmons&Diener za: L. Lu i in., 1997) lub zadowolenia z życia (Headey&Wearing za: L. Lu i in., 1997), ale może, mając na względzie SWB, być raczej przenikliwy i ogólny.
  2. Zjawisko "pozytywnego stronniczego ustosunkowania" w badaniach nad SWB musi być z powagą rozpatrzone, uwzględnienie "negatywnych" konstruktów takich jak: neurotyzm i pesymizm może pomóc we wzbogaceniu i pogłębieniu badań nad SWB o nowe aspekty.

Poczucie wewnętrznej-zewnętrznej kontroli było głównie badane w kontekście psychologicznego dystresu. Badania L. Lu i in. (1997) potwierdzają dobrze udokumentowany skutek ochronny poczucia wewnętrznej-zewnętrznej kontroli dla zdrowia psychicznego - poczucia szczęścia. Jednak możliwe jest, że doświadczanie wielu negatywnych zdarzeń życiowych (bardzo często są one niekontrolowane przez człowieka) miałoby swój udział w poczuciu zewnętrznej kontroli i obniżyłoby poczucie szczęścia?

Środowiskowe, społeczne korelaty SWB

Wsparcie społeczne jest najważniejszym czynnikiem mającym udział w poczuciu szczęścia. Poza pełnieniem roli witalnego mediatora dla różnych osobistych czynników, wsparcie społeczne wywiera silny, bezpośredni, dodatni wpływ na poczucie szczęścia.

Na początek

LITERATURA:

Lu L., Shih J.B., Lin Y.Y., Ju L.S. (1997). Personal and environmental correlates of happiness. Personality and Individual Differences, 23, s. 453-462.

Copyright by Elsevier Science Ltd.