PROBLEM PRZEMOCY W RELACJACH RODZICÓW W PERCEPCJI DZIECKA - OBSERWATORA, ŚWIADKA

Najczęściej rozważając przemoc w rodzinie, uwzględnia się jakie piętno wywiera to zjawisko na dziecku, które jest ofiarą przemocy child abuse syndrome, a rzadziej przedmiotem zainteresowania badaczy, jest nie mniej ciekawa płaszczyzna interakcyjna, tj. przemoc w relacjach między rodzicami w percepcji dziecka jako jej świadka, obserwatora w domu rodzinnym.
Ciekawy artykuł na ten temat opublikowali Eisikovits Z., Winstok Z., Enosh G (1998).

Etapy negocjacji

Autorzy ci opracowali etapy negocjowania przemocy zachodzącej między rodzicami w doświadczeniu dzieci - obserwatorów, świadków. Etapów tych jest trzy.

  1. Wspominanie, przypominanie : Negocjowanie tego co się wydarzyło? --- Etap ten rozpoczyna się po zaobserwowaniu przez dziecko zdarzenia stanowiącego akt przemocy. Członkowie rodziny próbują negocjować, aby określić co się wydarzyło, co kto komu zrobił itd. Celem tych negocjacji jest ustalenie przebiegu zdarzenia stanowiącego przemoc. Podczas tego etapu partnerzy albo przesadzają, albo dramatyzują, albo minimalizują konsekwencje zdarzenia albo też ujawniają obojętność względem wydarzenia.
    Stanowisko dziecka w procesie negocjacyjnym może rozczarowywać jednego lub oboje rodziców. Dziecko po prostu może ich zawieść lub przestać ich kochać. Dziecko radzi sobie z taką sytuacją, rozważając z czym może się zgodzić, a czemu może zaprzeczyć w kontekście obserwowanego zdarzenia oraz po czyjej może stanąć stronie. Percepcja rzeczywistości oraz ukształtowane pojęcia wchodzą we wzajemne interakcje i wpływają wzajemnie na siebie na płaszczyźnie dynamicznej, do momentu aż osiągnięty zostanie kompromis ujawniający się zgodnością.
  2. Przyczynowość: Negocjowanie dlaczego to się wydarzyło? --- Drugi etap dotyczy przyczynowości: Dlaczego to się wydarzyło? Na tym etapie negocjacja wykracza poza opisowe desygnaty zdarzenia. Przyczyny przypisane zdarzeniu mogą obejmować wypowiedzi odnoszące się do stanu emocjonalnego i umysłowego (tj. "mój tato wrócił do domu zdenerwowany z pracy") oraz poglądy mistyczne (tj. "on jest bykiem i dlatego jest taki wybuchowy").Takie przyczynowe wyjaśnienia zawierają mieszankę postaw poznawczych i emocjonalnych. Na tym etapie uczestnicy w ogólnym kontekście rodzinnym albo czują się usatysfakcjonowani wyjaśnieniem lub zgadzają się z nim, albo też dostosowują wyjaśnienie do zdarzenia lub zdarzenie do wyjaśnienia. Podczas tego etapu dziecko uczy się w jaki sposób znajdować przyczyny oraz dostosowywać zdarzenia do przyczyn. Następnie uczy się przypisywać odpowiedzialność za specyficzne przyczyny do specyficznych przedmiotów. Jedną możliwością jest to, że dziecko staje się odpowiedzialne za wydarzenie, a inną opcją jest to, że jeden lub drugi rodzic staje się odpowiedzialnym za wydarzenie.
  3. Moralizowanie: Negocjowanie co to oznacza? --- Trzeci etap nazywa się moralnym. Na tym etapie dziecko określa moralne implikacje w odniesieniu do tego, co miało miejsce. Na przykład, może ono ocenić zdarzenie stanowiące przemoc jako w pełni usprawiedliwione lub nieusprawiedliwione bądź też może postrzegać przemoc jako sposób właściwy lub niewłaściwy osiągnięcia specyficznego celu. Taki sposób interpretacji zdarzenia przemocy przesuwa zrozumienie zdarzenia przez dziecko poza jego obszar i umieszcza je w globalnym kontekście wartości i postaw rodziny. Moralne lekcje wyniesione z samego zdarzenia przez dziecko wpływają na i są pod wpływem normatywnej struktury kontekstu rodzinnego.

Schemat: Etapy negocjowania z dzieckiem tego co się stało (zdarzenia będącego aktem przemocy)

schemat procesu negocjacji

Wymiary procesu

Proces opisany powyżej (zobacz schemat) ma charakter spirali i cechuje się ciągłością. Renegocjowanie pojawia się na każdym etapie, gdy tylko jeden lub większa liczba jego uczestników stanie się nieusatysfakcjonowana osiągniętymi tymczasowymi kompromisami, lub gdy zaistnieje jakieś zewnętrzne utrudnienie naruszające tymczasową homeostazę między partnerami. Proces podkreślający poprzednio opisane etapy można oprzeć na dwóch wymiarach: Jeden odnosi się do stopnia specyficzności od niskiego do wysokiego poziomu uogólniania. Wymiar ten jest ważny, ponieważ pomoże on w określeniu zakresu w jakim specyficzne zdarzenie będące nośnikiem przemocy zostanie uogólnione w obrębie całej egzystencji jednostki. Drugim wymiarem jest kontinuum od wysokiego do niskiego poziomu emocjonalności, co idzie w parze z kontinuum od niskiej do wysokiej orientacji kognitywnej w konstrukcji zdarzenia. Wymiar ten jest ważny w sprawdzeniu bezpośredniości i nagłości zdarzenia oraz stopnia, w jakim jednostka dystansuje się od niego a zatem jest zdolna do osądzenia swoich czynności jako przeciwstawnych do emocjonalnego reagowania oraz wysokiego stopnia spontaniczności.

Omówienie czterech konstruktów

Życie w atmosferze tajemniczości

Na etapie wspominania przemoc jest bagatelizowana i często się jej zaprzecza. Przemoc utrzymuje się w tajemnicy względem siebie i innych. Członkowie rodziny rzadko dyskutują na ten temat między sobą, jeśli w ogóle, a jeśli już w ogóle biorą udział w dyskusji, to definiują to co się zdarzyło za pomocą innych określeń niż przemoc. Kiedy zdarzenia stanowiące przemoc zostają wyrzucone ze zbiorowej świadomości , stają się nieobecne, nieużyteczne dla wszystkich praktycznych celów. Wspomnienia zdarzeń stanowiących przemoc zostaje "zaplombowane" w sklasyfikowanym i nietykalnym przedziale, ale ich konsekwencje wciąż wywierają oddźwięk na codziennym życiu rodzinnym. Sytuacja ta zawiera zarówno ryzyko fizyczne, jak i emocjonalne dla dziecka. Dziecko może nie być w pełni świadome w zakresie stopnia i nasilenia przemocy i potencjalnego lub właściwego fizycznego niebezpieczeństwa. Zatem dziecko jest nie przygotowane do poradzenia sobie z tym. Dziecko zaczyna wierzyć, że prawdopodobnie jest ryzykowne radzić sobie z rzeczywistością, w której przemoc ma miejsce i woli udawać, że nic na ten temat nie wie niż czuć się winnym za to. W takich rodzinach taktyka odmowy, zaprzeczenia jest generalizowana jak gdyby bez względu na sytuacje przemocy i staje się globalną strategią radzenia sobie w innych sytuacjach stresowych.
Zbiorowa lekcja moralności polega na tym, że unika się pewnych tematów. Dziecko dalej przyjmuje percepcję rzeczywistości, która cechuje się tajemniczością oraz generalizuje to w jego egzystencjalnym świecie. Wynikiem przedstawiania doświadczenia przemocy mającej miejsce w relacjach między rodzicami jako tajemnicy jest to, że dzieci dziedziczą tradycje dwuznacznych komunikatów, niedobrej wiary, wewnętrznej niespójności oraz konfliktów emocjonalnych wyrażonych przez zagubienie, niskie osiągnięcia nieadekwatne do faktycznych możliwości.

Życie ze świadomością konfliktu lojalności

Przemoc między rodzicami rozpoznawana jest w rodzinie i przebiega jako proces od etapu wspominania do etapu przyczynowości w taki sposób, że stawia dziecko w sytuacji konfliktu emocjonalnego: Może ono czuć empatię wobec cierpienia i bólu doznawanego przez rodzica będącego ofiarą przemocy, a także może odczuwać złość w stosunku do rodzica - agresora z powodu jego brutalności i okrucieństwa. W tym samym czasie, może ono czuć pogardę względem piętnowanego słabego rodzica oraz odczuwać podziw dla stosowania siły przez agresora. Co więcej, dziecko może jednocześnie doświadczać sprzecznych emocji względem jednego i tego samego rodzica, takich jak miłość i nienawiść, przywiązanie i alienację, bliskość i odrzucenie (Blanchard, Molloy&Brown; Ericksen&Henderson; Peled). Dziecko jest rozdarte między swoich rodziców, niezdolne do zajęcia wyraźnego stanowiska w sytuacji konfliktowej noszącej znamię przemocy i często adresuje swoje uczucia względem specyficznego rodzica lub obojga rodziców. Kiedy dziecko nie może zająć specyficznego stanowiska, jest zmuszone do życia w konflikcie lojalności (Peled). Stopniowo dziecko asymiluje percepcję, która jest generalizowana jako moralna lekcja, że świat jest konfliktowym miejscem. Rezultatem jest życie w emocjonalnym niebycie, który prawdopodobnie prowadzi do społecznej izolacji, paraliżu oraz braku umiejętności interpersonalnych.
Większość dzieci nie potrafi opanować tak sprzecznych emocji i rozwiązuje wewnętrzny konflikt przez opowiedzenie się po stronie jednego z rodziców. Kiedy to się stanie, dzieci prawdopodobnie dojdą do wniosku, że rozwiązywanie konfliktów związanych z przemocą w rodzinie jest czymś właściwym i zgodnym z prawem oraz, że przemoc stanowi część codziennego życia oraz, że jest rutynowym sposobem, za pomocą którego radzą sobie ze stresem. Relacje mężów, którzy dopuszczają się przemocy względem żon wskazują, że zdecydowana większość była świadkami podobnych zachowań będących udziałem ich ojców w rodzinie pochodzenia (Rosenbaum&O'Leary). Synowie, którzy są świadkami jak ich ojcowie biją swoje żony cechowali się 1000% większą przemocą w stosunku do swoich żon niż ci synowie, którzy nie byli obserwatorami przemocy (Straus, Gelles&Steinmetz). Stwierdzono także, iż córki, które były świadkami jak ich ojciec bije matkę prawdopodobnie nie będą w stanie uciec od takiego traktowania ze strony swoich mężów. Kiedy konflikt lojalności zostanie rozwiązany a dziecko zajmie stronę swoich rodziców, doświadcza ono terroru i strachu oraz uwewnętrznia świat agresji i przemocy.

Życie w poczuciu przerażenia i strachu (lęku)

W procesie wspominania i szukania przyczyn zdarzenia stanowiącego przemoc, dziecko jest zmuszone do opowiedzenia się po stronie ofiary. W konsekwencji prawdopodobnie stanie się zmartwione przerażone i będzie pełne obaw zarówno o siebie jak i o swoją matkę. Taki strach dziecka, jest zrozumiały, ponieważ przemoc względem jego matki prawdopodobnie przerodzi się w przemoc przeciwko niemu samemu (Bowker, Arbitell & McFaron, Hughes, Petchers, Sue & Abel, Stark & Flitzcraft, Straus). Właściwa i potencjalna przemoc kreuje środowisko, w którym oczekiwanie przemocy i następującego po niej przerażenia stanowi codzienną rzeczywistość. W oczach dziecka, rodzina ulega podziałowi na potężnego i brutalnego agresora, zwykle ojca, oraz cierpiącą bezradną ofiarę, zwykle matkę oraz jej dziecko. Dziecko może często być zachęcane przez swoją matkę (w szczególności ma to miejsce w przypadku dziewczynek) by zajęło wspierające stanowisko względem niej a zatem wyszło naprzeciw przeznaczeniu, które by razem ich zespoliło. W tym procesie, może ona zarówno osłonić tarczą dziecko przed przemocą albo wykorzystywać je do ochraniania siebie samej. W alternatywnym przypadku, dziecko wyciąga moralną lekcję, że ono jest ofiarą, wcale nie z własnego wyboru. Świat zostaje ukształtowany jako niebezpieczne miejsce, w którym należy się spodziewać przerażenia i strachu. Poczucie bezradności i depresji powiązane z introwersją, brakiem zaufania oraz nadmierną czujnością to uczucia, które wyraźnie zarysowują się w psychice uczestników przemocy rodzinnej.

Życie w kontekście agresji i ukierunkowania na dominację

Przemoc jest wspominana i wyjaśniana w odniesieniu do przyczyn w taki sposób, który umieszcza dziecko w położeniu identyfikacji z agresorem. Jest to powiązane ze stylem życia cechującym się agresją i dominacją. Uczucia złości i wściekłości stają się przeważającym tematem w jego emocjonalnym świecie. Kiedy kontrola zostaje pomyślnie zastosowana przez przemoc, zachowania powiązane z nią stają się określone jako nagradzające a zatem prawdopodobne, że będą wybrane na gruncie przyszłych relacji interpersonalnych z rówieśnikami. Według Straus przemoc, która jest prawnie uzasadniona w jednym obszarze życia spowoduje przemoc w innych obszarach. Dziecko dalej uczy się, że kiedy konflikty zachodzące między rodzicami są "rozwiązywane" za pomocą przemocy, są zarówno zwycięzcy jak i przegrani. Takie dychotomiczne poglądy prowadzą do uogólnienia w percepcji struktury rodziny, która cechuje się silnymi, dominującymi zwycięzcami oraz słabymi, biernymi przegranymi. Dziecko rozpoznaje i docenia swojego ojca z jego dominującą siłą, władzą oraz niejako odmawia identyfikacji z ofiarą - matką. Moralna lekcja jaką wynosimy z takiej postawy to "prawo dżungli": "zjadaj innych albo zostaniesz zjedzony przez innych". Dziecko, a w szczególności chłopiec, prawdopodobnie zostanie zachęcony przez ojca, aby zająć mocne własne stanowisko i przyłączyć się do zwycięzców. Dziecko jest teraz samo źródłem przerażenia. Dzieci będące obserwatorami przemocy w rodzinie doświadczają emocji takich jak: złość i wściekłość i mają tendencję do ujawniania gwałtownych, manipulatorskich zachowań. Percepcja świata jako dżungli jest uogólniana na płaszczyźnie agresji i przemocy jako podstawowych zasad przetrwania.
W tabeli 1 zawarto powyżej opisane etapy procesu oraz emocjonalne i behawioralne modele w obrębie każdego konstruktu.

Tabela 1. Przemoc między rodzicami i jej skutki. Doświadczenie dziecka
..............Przykład 1Przykład 2Przykład 3 Przykład 4
Proces    
Wspominanie i Przyczynowość (Negocjowanie co i dlaczego) Nic się nie stałoDziecko jest jak gdyby rozdarte psychicznie między sprzecznymi oczekiwaniami obojga rodzicówDziecko jest zmuszane do przejścia na stronę ofiary Dziecko jest zmuszone do przejścia na stronę agresora
Moralizowanie (Negocjowanie znaczenia, sensu)Są problemy na tym świecie, którymi nie powinno się zajmować Świat jest konfliktogennym miejscem Świat jest niebezpiecznym miejscem, źródłem przerażenia i strachu Świat jest jak dżungla: "Zjadaj innych albo zostaniesz zjedzony przez innych".
Skutki     
Konstrukty Życie w atmosferze tajemniczości Życie ze świadomością konfliktu lojalności Życie w poczuciu przerażenia i strachu Życie w kontekście agresji i ukierunkowania na dominację
EmocjeFałszywa wiara, wewnętrzna sprzeczność, skonfliktowane emocje Skonfliktowane emocje wobec każdego rodzica, samoobwinianie się Strach, bezradność, depresja Złość i wściekłość, pogarda dla ofiary, podziw dla agresora
Zachowanie Zagubienie, osiągnięcia nieadekwatne do faktycznych możliwości Izolacja społeczna, paraliż, szok brak umiejętności interakcyjnych Introwersja, nieufność, nadmierna wrażliwość Przemoc, manipulacyjność

Każdy z powyżej wymienionych konstruktów można rozumieć na dwóch płaszczyznach:

Reakcje dziecka można umieścić w różnych punktach na continuum od globalnego zaprzeczenia do różnorodnych poziomów akceptacji, aż do całkowitej akceptacji zdarzenia stanowiącego akt przemocy. Podobnie może ono identyfikować się z agresorem, ofiarą lub z kimś znajdującym się pomiędzy nimi. Umieszczenie dziecka pomiędzy dwoma wymiarami jest powiązane ze sobą, ponieważ im bardziej dziecko potwierdza istnienie przemocy, tym bardziej jest prawdopodobne, że będzie identyfikować się z jedną lub drugą stroną konfliktu. Tabela 2 prezentuje rozkład konstruktów pomiędzy dwoma płaszczyznami, o których była mowa powyżej. Oś x opisuje continuum odmowa, zaprzeczenie - akceptacja, a oś y opisuje tendencję do opowiadania się po stronie jednego lub drugiego rodzica.

Tabela 2. Lokalizacja czterech tematów na dwóch osiach
 Oś x: Tendencja do opowiadania się po stronie jednego lub drugiego rodzica Oś X.............Oś X.............Oś y: Tendencja do potwierdzania zaistnienia zdarzenia przemocyOś Y.............Oś Y.........
Konstrukty Lojalność wobec ofiary przemocyAmbiwalentna lojalnośćLojalność wobec agresora Całkowite zaprzeczenie, odmowaNiski poziom akceptacji prawdyWysoki poziom akceptacji prawdy
Życie w atmosferze tajemniczości.................. ..................... .....................X .........................................
Życie ze świadomością konfliktu lojalności .................. X ..................... ..................... X .....................
Życie w poczuciu przerażenia i strachu X..................... ..................... ..................... .................... X
Życie w kontekście agresji i ukierunkowania na dominację .................. ..................... X ..................... .................... X

W tabeli 3 zaprezentowano przykłady zbioru twierdzeń i pytań, które są pomocne w umiejscowieniu poszczególnych dzieci wzdłuż dwóch wymiarów opisanych powyżej. Mogą być one wykorzystane do diagnozy klinicznej.

Tabela 3. Percepcja rzeczywistości i atrybucji znaczenia, sensu w percepcji dziecka
TematPercepcja rzeczywistosciKonstrukcja znaczenia,sensu
Życie w atmosferze tajemniczości Czy coś się stało?
Co właściwie się stało?
Czy naprawdę widziałem to lub słyszałem?
Co to oznacza?
Czy to przemoc, czy miłość?
Co mam wiedzieć lub pamiętać?
Co mam powiedzieć?
Komu?
Życie ze świadomością konfliktu lojalności Czy miała miejsce przemoc?
Co słyszałem lub widziałem?
Kto to i komu uczynił, Kto kogo skrzywdził, a kto został skrzywdzony?
Kto zaczął to wszystko?
Kto jest prawdziwą ofiarą?
Kto jest prawdziwym agresorem?
Kto ma rację, a kto jest się myli?
Po czyjej stronie powinienem się opowiedzieć?
Czy jestem dobry, czy też zły?
Czy na świecie istnieje sprawiedliwość?
Życie w poczuciu przerażenia i strachu Przemoc naprawdę miała miejsce.
Jestem świadkiem.
Świat jest zły, niebezpieczny, gwałtowny, nieprzewidywalny i przerażający. Jestem bezradny.
Życie w kontekście agresji i ukierunkowania na dominację nad innymi ludźmi Przemoc naprawdę się wydarzyła.
Jestem świadkiem.
Przemoc popłaca.
Mogę mieć pełną kontrolę na życiem poprzez bycie gwałtownym.
Ofiary są złe. Ofiary przegrywają.
Agresorzy są zwycięzcami.

Na początek

LITERATURA:

Eisikovits Z., Winstok Z., Enosh G. (1998). Children's experience of interparental violence: a heuristic model.Children and Youth Services Review, Vol. 20, s. 547 - 568.