ZAWIŚĆ

WPROWADZENIE

Z historycznego punktu widzenia, zawiść była zawsze badana jako emocja oraz jako społeczne zachowanie, które pełni ważną rolę w społeczeństwie (Ben-Ze'ev, Schoeck za: B.T.Gold, 1996). W dantejskim "Piekle" zawiść stanowi jeden spośród siedmiu grzechów głównych. W momencie gdy, zawiść jest zwykle postrzegana jako pożądana cecha, jako podstawa dla osiągnięć przez to, że motywuje jednostkę do włożenia znaczącego wysiłku w celu osiągnięcia pożądanego obiektu (Foster; Lyman; Sabini i Silver; Schalin za: B.T.Gold, 1996), łączy się ona także z różnorodnymi ujemnymi skutkami w tym z: uczuciami wrogości, niższości, poczuciem winy oraz złością (Smith; Parrott&Smith za: B.T.Gold, 1996). Dodatkowo, zawiść jest powiązana z bardziej poważnymi przejawami złego przystosowania takimi jak: lęk i depresja (Salovey&Rodin za: B.T.Gold, 1996); zaburzenia osobowości (APA) oraz zachowanie przestępcze jak np. dokonanie podpalenia, wandalizm, napaść a nawet morderstwo (Bakker&Bakker-Rabdau; Daniels; Joffe; Schoeck za: B.T.Gold, 1996). Jednakże, na co zwraca uwagę, B.T. Gold jest wciąż za mało systematycznych prób empirycznych w zakresie badania indywidualnych różnic względem zawiści oraz wciąż jest za mało koncepcji teoretycznych zawiści jako cechy osobowości.

ROZWAŻANIA TERMINOLOGICZNE

Powszechne błędne wyobrażenie polega na tym, iż zawiść uznaje się za synonim chciwości, żądzy, lub usilnego pragnienia przez jedną osobę czegoś co ona nie ma, a co ma ktoś, kogo zna. De facto, zawiść pociąga za sobą bodziec do czynienia szkód, co nie jest obecne w przypadku chciwości. Słowo zawiść pochodzi z łacińskiego "invidere", co znaczy patrzeć z nienawiścią na kogoś. Klein pisał, na przykład, że zawiść ma na celu uczynienie szkody lub doprowadzenie do zguby. Klein postrzegał zawistną osobę jako kogoś, kto nienawidzi, jak inni się cieszą, jako kogoś, kto jest złośliwym, destruktywnym szkodnikiem, który chce ranić innych. Zawiść jest zwykle doświadczana jako uczucie niższości, usilnego pragnienia czegoś lub złej woli wobec osoby, która jest podmiotem zawiści. Zawiść definiowana jest jako: "odczuwanie antagonizmu wobec kogoś z powodu czegoś dobrego, z czego ten ktoś jest zadowolony, ale czego się samemu nie ma" (Webster's encyclopedic dictionary za: B.T.Gold, 1996). Według innego słownika zawiść to: "uczucie, które się ma wobec kogoś, wtedy, kiedy chce się mieć cechy, własności lub jakieś rzeczy materialne, które ma podmiot zawiści" (Longman Dictionary of Contemporary English, 1989).
Zawiść wydaje się być uwarunkowana kulturowo i jest czymś uniwersalnym (Cohen; Foster; Schoeck za: B.T.Gold, 1996). Większość kultur ma terminy służące do określenia zawiści i wyrażenia, które odnoszą się do niej. W wielu językach określenie "niech się dobrze nosi" istnieje i jest wyrażane wobec tych, którzy kupili nowy artykuł z branży odzieżowej . Cohen (za: B.T.Gold, 1996) uznaje, że wyrażanie, o którym mowa, ma pochodzenie semantyczne, oznaczające sposób za pomocą którego ochrania się osobę przed złem ze strony zawistnej osoby, które może spotkać nabywcę. Podobnie, w wielu kulturach ludzie angażują się w zachowania o charakterze wyśmiewania, przedrzeźniania, kpin w celu ochronienia kochanego podmiotu mającego pożądaną cechę, właściwość która może być przedmiotem zawiści ze strony innych.
Poza uczuciem chciwości, zazdrość stanowi drugą emocję, którą często myli się z zawiścią. Zazdrość, czyli Zielonooki Potwór, jak pisał o niej William Shakespeare, jest uczuciem dużo bardziej złożonym i silniej doświadczanym niż zawiść. Z tego też względu zazdrość jest także tematem oddzielnego opracowania (B.P.Buunk, 1997; P. de Silva, 1997).
B. T. Gold (1996) podobnie jak inni badacze np. B.P. Buunk, P. de Silva, wyraźnie odróżniają zazdrość od zawiści. Zazdrość odzwierciedla chęć, życzenie utrzymania (oraz lęk przed utratą) czegoś, co ktoś ma oraz, co jest postrzegane jako zagrażające przez drugą osobę (Ben-Ze'ev za: B.T.Gold, 1996). Ben-Ze'ev (za: B.T.Gold, 1996) uznaje, że termin "zazdrość" jest powszechnie używany w szerszym kontekście dla określenia albo jej prawdziwego znaczenia albo znaczenia zawiści. Zawiść, z drugiej strony, jest rzadko stosowanym terminem w znaczeniu zazdrości.

PRZEGLĄD BADAŃ NAD ZAWIŚCIĄ

Ogólne podobieństwo między zawiścią a zazdrością sprawia, iż ważną sprawą jest, ustalenie empirycznego związku pomiędzy dwoma pojęciami przy badaniu zawiści.
Cohen (za: B.T.Gold, 1996), na przykład, zadał pytanie 300 kobietom: O co byłyście zawistne?. Odpowiedzi o charakterze mniej intuicyjnym dotyczyły wewnętrznego chłodu, nie dbania o to, co myślą inni oraz zdolności do odnajdywania prostej przyjemności w codziennym życiu bez bycia zawistnym o innych. Na poziomie obwodowym, zawiść wydaje się po prostu, dotyczyć powierzchownych własności takich jak piękność i popularność. Bycie piękną/ym lub inteligentną/ym jest czymś pożądanym, ale pragnienie bycia piękną/ym, bycie zawistnym o to, że ktoś jest piękny, jest społecznie niepożądane i jest przedmiotem stygmatyzacji ze strony społeczeństwa. W rezultacie, zawiść przypuszczalnie zawiera komponent self-monitoringu, czyli auto- monitoringu. Trafne narzędzie badawcze zawiści powinno zatem ujawnić wyraźny związek ze społecznym urokiem.
Mogą istnieć różnice płciowe w zakresie zawiści. Kobiety mają skłonność w ogóle do bycia bardziej wybrednymi wobec swoich partnerów niż mężczyźni, sprawiając, że jest bardziej prawdopodobne, iż będą nalegać, aby potencjalni partnerzy byli inteligentni, cechowali się wysokim statusem społecznym i mieli szanse osiągnięcia sukcesu (Buss; Daly&Wilson; Ellis za: B.T.Gold, 1996).
Z perspektywy przystosowania można wyjaśnić istotę kulturową oraz rozpowszechnienie zawiści w następujący sposób: Zawiść pozostaje dominującą psychologiczną cechą, ponieważ stawiała w korzystniejszej sytuacji mężczyzn w odniesieniu do dobierania się w pary z kobietami. Gdyby zawiść służyła zwiększeniu motywacji w kierunku osiągnięcia celów, wtedy łagodnie zawistni mężczyźni prawdopodobnie mogliby zdobywać wielokrotnie partnerki, przez to zwiększając szanse do utrwalenia tej cechy w populacji. Zawiść może być mniej korzystna dla kobiet. Zwiększona motywacja w kierunku osiągnięcia celów niekoniecznie byłaby korzystna dla kobiet w odniesieniu do atrakcyjności partnera, ponieważ mężczyźni mają skłonność do bycia wybrednymi, przede wszystkim w odniesieniu do fizycznej atrakcyjności kobiet (Daly&Wilson, 1983; Krebs&Adinolfi; Miller&Rivenbark) a niekoniecznie wobec ich statusu społecznego (Buss; Ellis za: B.T.Gold, 1996).
Ogólnie, próby empiryczne mające na celu pomiar zawiści miały charakter wycinkowy. Na przykład, w badaniach często wykorzystywano opisowe paragrafy, których celem było ujawnienie ogólnej emocji zawiści, a nie różnicowanie pomiędzy pojedynczymi stopniami zawiści jako cechy osobowości (Parrott&Smith; Salovey&Rodin za: B.T.Gold, 1996). Dodatkowo, te opisowe paragrafy mają nieznaną trafność. Belk stworzył ośmio-itemową podskalę nazwaną "zawiść", jednak przede wszystkim jej celem był pomiar jednego z trzech komponentów materializmu, a nie pomiar samej zawiści. Jego osiem itemów nie wystarcza do uchwycenia pełnego zakresu pojęciowego zawiści, ani zawistnej osobowości. Co więcej, podskala po prostu oszacowuje komponenty usilnego pragnienia i złości w zawiści, nie wyjaśniając uczucia złej woli wobec osoby będącej podmiotem zawiści, które to uczucie, jest podstawą doświadczania zawiści. Obecnie nie istnieje żadna skala, która głównie dokonywała by pomiaru zawiści jako stabilnej cechy osobowości.

DYSKUSJA

W badaniach własnych B.T. Gold (1996) sformułował pięć celów:

  1. Zweryfikowanie hipotezy, że istnieje jakiś wzorzec poznania, który stanowi zawistny typ osobowości.
  2. Opracowanie oszczędnej techniki badawczej, która odzwierciedlała by taką koncepcję zawiści i cechowała się zarazem rzetelnością i trafnością.
  3. Ukazanie, że typ osobowości, o którym mowa jest powiązany z różnorodnymi przejawami nieprzystosowania.
  4. Określenie czy zawiść jest powiązana z psychopatologią.
  5. Określenie czy istnieją różnice płciowe w zakresie zawiści.

Wyniki badań przeprowadzonych przez B.T. Gold (1996) wskazały, że zawiść może być oszacowywana w sposób rzetelny i trafny oraz, że ten typ osobowościowy jest powiązany z wrogością, złością, zazdrością i psychopatologią (w szczególności z depresją i lękiem). Ponadto ogólne nieprzystosowanie może stanowić rdzeń zawistnej osobowości.
B. T. Gold (1996) zwraca uwagę na to, że istnieje potrzeba prowadzenia większej liczby badań na temat związku między zawiścią a narcyzmem. Pomimo, że niektóre koncepcje zaburzeń osobowości uznają wielką pewność siebie narcyzów za prawdziwe wyrażenie własnego wizerunku osób z narcyzmem, inne z kolei, sugerują, że nadmierna pewność siebie stanowi sposób obrony przed, de facto, niskim mniemaniem o sobie, czyli faktycznie przed niską samooceną osób narcystycznych.
Należy mieć na uwadze, jak słusznie sądzi, B.T. Gold, że byłoby błędem postrzegać zawiść jako po prostu typ dysfunkcjonalnej osobowości. Słabo nasilona zawiść może być funkcjonalna w tym, że motywuje do włożenia wysiłku w osiągnięcie celu. Zawiść, mając na względzie przystosowanie, była korzystna dla mężczyzn w wieku wczesnej dorosłości, gdyż zwiększała ich szanse na zdobycie atrakcyjnej partnerki. Zawiść może zwiększać motywację osiągnięcia władzy i statusu, które z kolei prowadzą do zwiększenia atrakcyjności mężczyzny.
Stwierdzono różnice płciowe w zakresie zawiści. Jednak interpretacji różnic płciowych w odniesieniu do zawiści powinno się dokonywać z rozwagą, ponieważ różnice ledwo co osiągnęły poziom istotności statystycznej pomimo, że w każdych badaniach wykorzystano duże liczebnie grupy.
Interesującym kierunkiem w przyszłych badaniach nad zawiścią byłoby określenie czy jednostki cechujące się wysokim stopniem zawiści są bardziej efektywne społecznie w zakresie np. uzyskiwanych ocen szkolnych, wysokości zarobków, stopnia popularności itd. niż jednostki mniej zawistne. Współczesne badania wskazały, że zawiść jest powiązana z nieprzystosowaniem i psychopatologią. Ujawniły także, iż powodem trwałej obecności zawiści jako cechy ludzkiej jest to, że przynosi ona pewną korzyść osobom ją przejawiającym.
Kwestią interesującą będzie także określenie miejsca zawiści na modelu osobowości o nazwie "Wielka Piątka" mającym takie wymiary jak: Depresja, Lęk, Lęk o charakterze fobii, Dolegliwości somatyczne, Wymiar Obsesyjno - Kompulsywny. Przypuszczalnie model ten odwołuje się do narzędzia badawczego o nazwie (BSI), Derogatis za: B.T. Gold, 1996). Obsesyjność osoby zawistnej może sprawić, iż będziemy oczekiwać, że zawiść będzie powiązana z neurotyzmem. Znaczenie, jakie przypisuje się społecznym celom i wizerunkowi osoby zawistnej sugerowałyby tendencję do ekstrawersji oraz konserwatyzmu w zakresie wymiaru otwartości, ponieważ osoba zawistna prawdopodobnie dokonuje internalizacji znaczenia i wagi powszechnie docenianych nagród i środków materialnych. Związek, jaki stwierdził B.T.Gold (1996), pomiędzy zawiścią, a wrogością i złością wskazuje na predyspozycję do bezwzględności. W jakiś sposób ironicznie rzecz ujmując, osoba zawistna będzie prawdopodobnie ujawniać sumienność, jednak, otwarta dbałość prawdopodobnie nie wyłoni się z jej wnętrza jako wyraz prawdziwej troski o innych, ale raczej jako mechanizm sterujący własnym image'em mający na celu maskowanie społecznej niepożądalności jej zawiści (B.T.Gold, 1996).

Na początek

LITERATURA:


Gold B.T. (1996). Enviousness and its relationship to maladjustment and psychopathology. Personality and Individual Differences , 21, s. 311 - 321.
Longman Dictionary of Contemporary English. 1987.
Buunk B. P. (1997). Personality, birth order and attachment styles as related to various types of jealousy. Personality and Individual Differences, 23, s. 997 – 1006.
de Silva P. (1997). Invited essay. Jealousy in couple relationships: nature, assessment and therapy. Behaviour Research and Therapy, 35, s. 973 - 985.

Copyright by Elsevier Science Ltd.