Smierć rodzeństwa

Wprowadzenie

Istotnym dla pedagogiki specjalnej i nieprzystosowania społecznego zagadnieniem jest smierć rodzeństwa czy też dziecka w rodzinie. Fizyczne odejście jednego z dzieci to zdarzenie obciążające całą rodzinę i zwiększające napięcie w interakcjach rodzinnych.

Śmierć rodzeństwa i jej wpływ na funkcjonowanie członków rodziny

Rodzeństwo żyjące, które doświadczyło śmierci brata lub siostry ujawnia częściej poczucie emocjonalnego niepokoju a jego relacje społeczne mogą ulec zakłóceniu (Adams i Deveau za: Kahn i Monks, 1997)). Dzieci mające 8, 9 lub mniej lat są raczej niezdolne do zrozumienia pojęcia skończoności śmierci (McCown i Pratt, Williams), co może utrudniać prowadzenie badań na ten temat w tych grupach wiekowych. Objawy psychiczne, które często występują u członków rodziny po śmierci rodzeństwa to: poczucie winy, zmieszania/zagubienia, depresja, osamotnienie, gniew, problemy w szkole, zwiększanie się nasilenia problemów w zachowaniu, agresji, społecznego wycofania, spadek w zakresie poziomu kompetencji społecznej, zaburzenia snu, zaburzenia nawyków w zakresie odżywiania się, halucynacje na temat zmarłego brata lub siostry, zakłócenia w funkcjonowaniu kognitywnym, fobia przed śmiercią, skłonność do uczestnictwa w wypadkach, wyższy poziom zależności od rodziców, myśli samobójcze oraz zakłócenia w zakresie postaw wobec lekarzy i szpitali (Atuel i in., Balk, Binger i in., Cain i in., Davies, Mandell i in., McCown i Pratt za: Kahn i Monks, 1997).
Według Rosen objawy poczucia winy innych członków rodziny w sytuacji śmierci rodzeństwa/dziecka mogą być doświadczane z powodu :

  1. Pozostania przy życiu w momencie gdy brat lub siostra zmarli.
  2. Życzenia śmierci rodzeństwu.
  3. Zachowania dobrego stanu zdrowia w obliczu śmiertelnej choroby rodzeństwa.

Objawy te mogą też ulec zaognieniu pod wpływem takich czynników jak :

  1. Niedostępność matki w momencie gdy przewlekle chore rodzeństwo znajduje się w szpitalu.
  2. Nieuchronność śmierci.
  3. Bycie naocznym świadkiem śmierci lub dowiedzenie się o niej.
  4. Reakcje rodziców.
  5. Niewłaściwe lub wprowadzające w stan zagubienia wyjaśnienia rodziców na temat śmierci dziecka.
  6. Stopień przywiązania rodzeństwa (Cain i in., Mandell i in., Williams).

Śmierć może wpływać na strukturę formalną rodziny w następujący sposób:

  1. Utrata towarzysza zabaw lub kompana.
  2. Utrata starszego brata, który ochraniał młodsze rodzeństwo przed niebezpieczeństwami.
  3. Utrata dziecka, któremu starsze dziecko chciało matkować.
  4. Utrata sojusznika w obliczu zagrożenia ze strony chorego umysłowo lub zaburzonego rodzica.
  5. Utrata młodszego rodzeństwa, nad którym można by mieć władzę (Cain i in. za: Kahn i Monks, 1997).

Relacja rodzice - dziecko, dzieci może ulec modyfikacji lub zaburzeniu w następujący sposób :

  1. Żyjące rodzeństwo może winić swoich rodziców za śmierć swojego brata lub siostry.
  2. Żyjące rodzeństwo może zadawać trudne i kłopotliwe pytania, które zwiększają napięcie w tej relacji.
  3. Żyjące rodzeństwo może stać się zbyt spokojne.
  4. Żyjące rodzeństwo może być wykorzystywane jako substytut dla zmarłego dziecka (Best i VanDever; Mandell i in. za: Kahn i Monks, 1997)

Płeć a wpływ wywierany przez śmierć rodzeństwa

Istnieją różnice płciowe w zakresie problemów w zachowaniu u rodzeństwa żyjącego. W przypadku gdy zmarłe rodzeństwo było płci męskiej, stwierdzono zwiększone prawdopodobieństwo pojawienia się problemów w zachowaniu u rodzeństwa żyjącego (McCown i Prat). W badaniach Balk poczucie zmieszania i zagubienia znajdowało się na istotnie wyższym poziomie u dziewcząt, które doświadczyły śmierci rodzeństwa (por. Kahn i Monks, 1997).

Znaczenie innych zmiennych

Rosen zanotował, że poczucie straty było częściej odczuwane przez dzieci, które miały więcej niż 5 lat w momencie śmierci brata lub siostry. Podobnie, śmierć starszego dziecka jest bardziej piętnująca dla rodzeństwa niż śmierć młodszego dziecka lub śmierć dziecka w okresie prenatalnym, gdyż dziecko to nigdy nie było widziane przez swoje rodzeństwo. Fakt ten mógł sprawić, że rodzeństwu temu było trudniej doświadczyć śmierci dziecka jako czegoś realnego (Leon). Atuel i in. stwierdził, że wiek zmarłego dziecka znacznie wpływał na to, że rodzeństwo z dużą łatwością przechodziło przez różne etapy żałoby, żalu po stracie. Większość dzieci, które doświadczyły śmierci młodszego rodzeństwa, znajdowała się wciąż we wcześniejszych stadiach reakcji dotyczących żałoby.(Kahn i Monks, 1997)
U wielu dzieci, przystosowanie do śmierci rodzeństwa może trwać przez okres 6 miesięcy po śmierci (Williams). U niektórych dzieci z takimi doświadczeniami występowały wciąż zachowania problematyczne nawet w rok po tym tragicznym wydarzeniu (Mandell i in.). Autel i in. stwierdził, że dzieci, które doświadczyły śmierci i wychowywały się w rodzinach o niższym statusie społecznym, były wciąż we wcześniejszych stadiach żałoby i nie osiągnęły one etapu polegającego na akceptacji śmierci brata lub siostry. Rosen stwierdził istotną korelację między komunikacją w rodzinie w momencie śmierci a liczbą kontaktów między dorosłymi członkami rodziny (w szczególności w zakresie kontaktów z matkami).
Przystosowanie się żyjącego dziecka do śmierci brata lub siostry jest uwarunkowane żałobą rodziców. Rodzice mogą często nie zauważać stanu żałoby w jakim jest dziecko żyjące z powodu swoich silnych reakcji mających z nią związek (Bank i Kahn). Poczucie żałoby u żyjącego rodzeństwa doświadczonego przez śmierć brata lub siostry może spotykać się z obojętnością lub irytacją rodzica (Williams), co może powodować poczucie winy żyjącego rodzeństwa. Może ono uznać, że przyczyniło się do śmierci brata lub siostry. Ta cisza będąca sygnałem o braku reakcji ze strony rodziców komunikuje dziecku, które nie umarło, potrzebę zaprzeczenia własnym uczuciom. Rosen stwierdził, że 76% dorosłych, którzy utracili swoje rodzeństwo w dzieciństwie nie mówiło o swoich uczuciach nikomu przed eksperymentem.
Rosen rozpoznał trzy czynniki, które miały swój udział w tym milczeniu :

  1. Niemożność uświadomienia sobie potrzeby wyżalenia się przez te osoby, które były intymnie związane z rodziną.
  2. Subiektywne odczucia żyjącego rodzeństwa, że musi ono zaoszczędzić będącym w żałobie rodzicom dodatkowego cierpienia, które mogłoby zostać spowodowane powiedzeniem im o przeżywanej przez siebie żałobie.
  3. Namawianie rodzeństwa żyjącego z dalszej rodziny, sąsiadów, nauczycieli lub dorosłych przyjaciół do tego, aby było "silne" i pomagało rodzicom.

Czynniki, które wspomagały owocną komunikację rodziców z ich dziećmi były następujące:
  1. Większa ilość czasu spędzona przez umierające dziecko z rodziną podczas końcowych faz choroby.
  2. Szeroki zakres komunikacji.
  3. Dogłębne dyskusje na temat procesu umierania.
  4. Wyższy poziom religijności rodziny (Graham-Pole za: Kahn i Monks, 1997).

Jednak nie stwierdzono związku między percypowaną korzyścią płynącą z komunikacji a późniejszymi nastrojami żyjącego rodzeństwa, wskazując na to, że rodzeństwo to pozostało w stanie złości, smutku, strachu lub zaprzeczenia pomimo obecności rozmowy. Graham-Pole i in. zasugerowali, że żyjące rodzeństwo może potrzebować rozmowy, która skupiałaby się przede wszystkim na subiektywnym poczuciu straty.
Nadopiekuńczość rodziców wobec rodzeństwa, które pozostało przy życiu może również mieć miejsce. Taka postawa rodziców może hamować dążenie dziecka do zdrowej autonomii (Bank i Kahn za: Kahn i Monks, 1997). Później buntując się przeciwko tej nadopiekuńczości, rodzeństwo żyjące może przejawiać zachowanie ryzykanckie (patrz link na stronie głównej o nieprzystosowaniu), aby udowodnić, że nie przejmuje się ono losem zmarłego brata lub siostry. W swoim wysiłku, by zapełnić jakoś miejsce po straconym dziecku, rodzice mogą próbować uczynić z żyjącego rodzeństwa ucieleśnione wizerunki zmarłego brata lub siostry. Mogą też począć kolejne dziecko z tego szczególnego powodu. Rodzice, którzy tracą niemowlę mogą także chcieć utrwalić zachowanie świadczące o regresji do okresu niemowlęcego u żyjącego rodzeństwa (Mandell i in.). Dziecko często wtedy nie ustaje w swoich wysiłkach, aby ukształtować co najmniej dwie tożsamości, z będącą skutkiem takiego oddziaływania rodziców niską samooceną oraz z poczuciem bycia ciężarem dla innych lub z poczuciem winy. Davies stwierdził, że po zaraz śmierci rodzeństwa, miał miejsce wzrost poziomu nasilenia zachowań problemowych u dzieci, które jej doświadczyły, ale, już 3 lata po śmierci brata lub siostry występowało mniej problemów w zachowaniu, wtedy, gdy rodzina cechowała się lepszą koherencją (spójnością, zgodnością), aktywną rekreacją i wyższym poziomem religijności. Gdy rodzina zachęcała do intelektualnej i kulturalnej aktywności, dzieci, które przeżyły śmierć rodzeństwa ujawniały wyższy poziom zachowania przystosowawczego, kompetencji społecznej, co było skutkiem większego zaangażowania społecznego. Liczebność rodziny, w której doszło do śmierci rodzeństwa była ujemnie skorelowana z problemami w zachowaniu dzieci (McCown i Pratt). Komunikacja przychodziła łatwiej tym rodzinom, dla których wiara i religia stanowiły źródło wsparcia społecznego (Graham-Pole i in.). Z kolei w przypadku samobójstw, żyjące rodzeństwo samobójców było zwykle silniej zaangażowane emocjonalnie, bardziej przeżywając śmierć brata lub siostry (McIntosh i Wroblewski za: Kahn i Monks, 1997).

Na początek

LITERATURA:

Kahn M.D., Monks G. (1997). Sibling relational problems, w: Widiger T.A., Frances A.J., Pincus H.A., Ross R., First M.B., Davis W. eds., DSM-IV Sourcebook, t. 3, 693-712.