GENEZA I HISTORIA ZABURZEŃ LĘKOWYCH I AFEKTYWNYCH

Pojęcia odnoszące się do lęku nie pojawiały się ani w medycznej, ani w psychiatrycznej literaturze aż do XII wieku. Dopiero zaś od XIX wieku słowo „lęk” zaczęło być stosowane w kontekście psychopatologicznym. Głównym powodem tego, że lęk i depresja są tak trudne do oddzielenia, jest to, że oba pojęcia mają wspólną genezę. Starożytny system nozologiczny ograniczał się do takich określeń jak: melancholia, phrenitis, histeria, hipochondria. Pomimo, że różnorodne stany, które zaczęły być znane pod postacią lęku, przeważały w opisie melancholii, niektóre aspekty naszego współczesnego rozumienia lęku pojawiają się także w diagnozie innych zaburzeń: we phrenitis , pobudzenie lękowe; w histerii, „kobiece” zmartwienia; a w hipochondrii, obsesja lękowa w związku z chorobą, niepełnosprawnością i śmiercią (Himmelhoch i in., 2001).

Etymologia pojęcia „lęk” i innych powiązanych z nim określeń

Pojęcie lęk, w języku angielskim określa się słowami anxiety, Angst (pochodzi z j. niemieckiego) oraz anguish. W niemieckim używa się pojęcia Angst, a w języku francuskim l’anxiete i l’angoisse. Każde z wymienionych słów pochodzi od indo-europejskiego angh, które uległo przekształceniu w angkito w języku greckim. Rdzeń indo-europejski tych słów oznacza „wycisnąć”, „dusić się”, „zwęzić”, „dusić”. Łaciński rdzeń przekształcił się w formę anxietas, która zrodziła określenia istniejące współcześnie w językach francuskim, angielskim i niemieckim (Berrios i Link za: Himmelhoch i in., 2001). Niemieckie słowo Angst zaczyna pełnić kluczową rolę i łączy znaczenia słów strach i lęk. W języku niemieckim, Angst określa każdy przejaw lęku istniejącego bez uzasadnionej przyczyny i celu. Lęk mający przyczynę i cel (np. fobie lub realny celowy strach) jest określany w języku niemieckim Furcht . Angst stał się także słowem angielskim, przyjmując skrajnie inne znaczenie: lęku, lęku egzystencjalnego lub braku poczucia bezpieczeństwa, które są wpisane w naturę ludzką oraz są następstwem wolności wyboru (Kierkegarrd za: Himmelhoch i in., 2001). Niemcy nigdy nie używają pojęcia Angst , aby wyrazić stan zwany lękiem egzystencjalnym. Lęk ten jest określany w liczbie mnogiej z przymiotnikiem: existentelle Angst. W języku francuskim, niemieckie Angst staje się l’anxiete i l’angoisse, ale pojęcie psychiatryczne, to po prostu l’anxiete (por. Himmelhoch i in., 2001). Etymologiczna analiza pojęcia lęk, pozwala na stwierdzenie, że ma ono fizyczne (duszenie, dolegliwości somatyczne, takie jak paniczny ból w okolicy klatki piersiowej oraz trudności z oddychaniem, itd.); psychologiczne (lęk bez zewnętrznej przyczyny) oraz afektywne znaczenie (niepokój związany z istnieniem oraz negatywne wyobrażenia na temat przyszłości). Wszystkie te trzy aspekty lęku mają zabarwienie depresyjne. Mogą po prostu odzwierciedlać aspekty czasowe tego samego doświadczenia psychicznego, lęk tutaj i teraz, natomiast depresję w przyszłości. Silne powiązanie lęku i depresji jest obecne od czasów starożytności w diagnozie melancholii zaproponowanej przez Hipokratesa.

Melancholia a depresja

Melancholia wiąże się z awersją do spożywania pokarmów, poczuciem beznadziejności, bezsennością, rozdrażnieniem, niepokojem. W starożytności Hipokrates uznawał, że obecność strachu, lęku i depresji trwającej przez dłuższy czas cechuje stan zwany melancholią (Jackson za: Himmelhoch i in., 2001). Definicja Hipokratesa ma szeroki zakres i może mieć zastosowanie do każdej depresji, której głównym objawem jest pobudzenie psychomotoryczne lub do każdego chronicznego stanu lękowego. Lekarze z Cos stosowali termin melancholia do określania pewnej liczby urazów spowodowanych czarną żółcią wytwarzaną w wątrobie (literackie tłumaczenie melancholii). Jesień była porą roku cechującą się ryzykiem (dzieląc własności chłodu i suszy i czarnej żółci) a klinicyści postulowali, że w związku z tym, iż czarna żółć jest z natury gęsta, wiążące się z nią zaburzenia psychiczne były z pewnością wynikiem tego, że mózg został uszkodzony przez nadmiar tej klejącej się, czarnej żółci. Jeden z kronikarzy Hipokratesa doszedł do wniosku, że : „większość melancholików zwykle także staje się epileptykami, a epileptyków, melancholikami. Patrząc więc z historycznego punktu widzenia, melancholia była pojęciem bardzo pojemnym znaczeniowo, dzieląc własności zarówno depresji, pobudzenia lękowego jak i epilepsji. Z czasem zakres znaczeniowy pojęcia ulegał zwężeniu do bardziej specyficznych aspektów.
Pierwszym lekarzem, który opisał melancholię w odniesieniu do lęku, był Arab – Avicenna, który żył w latach 930 – 1037. Avicenna był w stanie dostrzec wiele aspektów melancholii, które rozpoznali także żyjący już w XVIII i XIX wieku lekarze. Pierwszą właściwość melancholii Avicenna nazwał lękiem bez uzasadnionej przyczyny, który cechowały: „smutek, niepokój, predyspozycje do wybuchów złości i gniewu oraz preferowanie samotności”. Zauważył także liczne objawy somatyczne takie jak: przyspieszone tętno, zaburzenia równowagi, dzwonienie w uszach. Zaobserwował także hipochondrię i własności kognitywne, tj. pesymizm pacjenta i wyrażanie przez niego absurdalnych myśli. Był świadomy urojeniowego charakteru w poważnych przypadkach oraz obecności skłonności samobójczych. Opracował swoją klasyfikację, uwzględniając cztery typy melancholii:

  1. Typ urojeniowo-samobójczy wiążacy się z nadmiarem czystej, czarnej żółci
  2. Typ nastrojowy przypominający hypomanię
  3. Typ cechujący się lenistwem, opieszałością i biernością
  4. Typ cechujący się przemocą i zagubieniem, przypominający manię.

Nie stwierdza się istotnych różnic w założeniach teorii Johanna Christiana Heinrotha powstałej na początku XIX wieku w porównaniu z teoriami opracowanymi przez lekarzy w średniowieczu. Heinroth, dyrektor szpitala psychiatrycznego w Lipsku, założył w 1830 roku, że wszystkie choroby psychiczne (w szczególności te, które skupiały się na urojeniach grzechu) były spowodowane ciągłym dążeniem człowieka do zła. Wewnętrzna mieszanka lęku, pobudzenia, poczucia beznadziejności, która stanowiła pierwotny typ melancholii, pozostawia podstawowe źródło niewyraźnych różnic między stanami lękowymi a chorobą afektywną. Z kolei Freud, jako pierwszy uznał lęk za odrębną jednostkę i odróżnił go od innych stanów emocjonalnych odzwierciedlających zaburzenia nastroju (Himmelhoch i in., 2001).

Zaburzenia lękowe a inne zaburzenia

Rozpoznawanie stanów lękowych i odróżnianie ich od bardziej poważnych zaburzeń psychiatrycznych miało dopiero miejsce w drugiej połowie XIX wieku. Melancholia była najważniejszym spośród nich, ale symptom pobudzenia lękowego przypisywano także phrenitis, chorobie słabo udokumentowanej medycznie. Nazwa phrenitis pochodziła od greckiego rdzenia phrenas (co znaczyło przepona). Około 1860 roku, dwie nowe dyscypliny zaczęły dominować w medycynie, neurologia i psychiatria. Pojawił się pogląd, że melancholia i syndromy pokrewne stanowiły zaburzenia neurologiczne. Geneza zaburzeń afektywnych, lękowych lub psychotycznych stała się albo konstytucjonalną (dziedziczenie), degeneracyjną albo konstytucjonalno-degeneracyjną. Szkocki lekarz Cullen (za: Himmelhoch i in., 2001) w XIX wieku opracował koncepcję nerwicy. Zdefiniował nerwicę jako zaburzenie funkcjonalne układu nerwowego bez widocznego lokalnego uszkodzenia. Sposób myślenia o nerwicy Cullena został ogólnie zaakceptowany w pół wieku później.

Westphal i agorafobia

Specyficzne zaburzenie lękowe po raz pierwszy opisał Carl Westphal w 1872 roku, analizując dokładnie cechy agorafobii. Jego odkrycie skierowało klasyfikację zaburzeń lękowych, stanów nie-psychotycznych oraz choroby afektywnej na inne tory. Jednak pierwszym specjalistą, który dokonał dogłębnego wglądu w lęk, był Freud. Freud i inni przedstawiciele szkoły psychoanalitycznej zapożyczyli różne terminy dla nazwania nerwicy lękowej. „Histeria lękowa” to termin, który stosowano do określenia zaburzenia o charakterze paniki. Freud położył ponownie nacisk na różnicę między lękiem realistycznym, czyli strachem ( Furcht lub fear), który pojawia się na twarzy w obliczu obiektywnego zagrożenia oraz lękiem neurotycznym (Angst). To drugie zjawisko pojawia się, kiedy nie ma obiektywnego zagrożenia, ale istnieje subiektywne przeświadczenie, że zagrożenie jest obecne. W tych sytuacjach atak paniki może pojawiać się spontanicznie, lub też lęk może ulec przeniesieniu na wewnętrznie uświadomiony obiekt (fobia). Rozwijana przez Freuda koncepcja nerwicy stała się bardzo ogólną i uwzględniała nie-psychiatryczną lub reaktywną depresję (Himmelhoch i in., 2001).

Kraepelin i inni badacze a melancholia i depresja

Kraepelin (za: Himmelhoch i in., 2001) po raz pierwszy opisał lęk ( Angst ) kiedy dokonał różnicowania depresji o słabo lękowym podłożu (często melancholii) oraz depresji cechującej się zahamowaniem działania. W tej drugiej sytuacji wierzył w to, że obniżenie aktywności ruchowej i niechęć do działania wynikały z „paraliżu woli” (Willeshinderung). W latach 1883 – 1921, Kraepelin wymienił specyficzne typy choroby depresyjnej. Każdy z nich reprezentował różne zaburzenia konstytucjonalne lub dotyczące pracy mózgu. Miał odczucie, że jego specyficzne i dokładnie opisane podtypy choroby afektywnej stanowiły syndromy konstytucjonalne, a stany afektywne miały charakter nabyty. Jednak nie dokonał wyraźnego rozróżnienia między lękiem a depresją. Lęk pojawił się w depresji o słabo lękowym podłożu oraz w mieszanych stanach afektywnych (w których pacjent maniakalno-depresyjny ujawniał jednocześnie objawy hypomanii i manii oraz depresji cechującej się opóźnieniem ruchowym i brakiem aktywności). Pod koniec lat 20. oraz w latach 30. psychiatrzy angielscy, początkowo wywodzący się z grupy Maudsley, zaproponowali nozologię dymensjonalną. Gillespie (za: Himmelhoch i in., 2001) w 1926 roku był pierwszym, który zdefiniował depresję w zależności od nasilenia jej objawów. Na jednym końcu continuum znajdował się wymiar reaktywny (depresja o słabszym nasileniu, występująca u osób młodszych, cechująca się stanami neurotycznymi) a na drugim wymiar endogenny (depresja o większym nasileniu objawów, występująca u osób starszych, charakteryzująca się obecnością stanów z zaburzeniami wegetatywnymi).

Na początek

LITERATURA:

Himmelhoch J., Levine J., Gershon S. (2001). Historical overview of the relationship between anxiety disorders and affective disorders. Depression and Anxiety, t. 14, 53-66.