OD SAMOWIEDZY DO AUTOOBSESJI-WŁAŚCIWOŚCI "JA" WSPÓŁCZESNEGO CZŁOWIEKA W USA

kaktus z fajką w kapeluszu Obsesyjne zaprzątnięcie sobą współczesnego człowieka, co nazywamy autoobsesją najlepiej odzwierciedlają następujące maksymy:

„Żyjemy w cywilizacji w której człowiek, jak nigdy przedtem, jest zaabsorbowany sobą” (Gross).
"Dla psychologii, self – „ja” jest) jedyną lub główną formą rzeczywistości” (Coles)
„Filozofia jest walką ze skłonnością do oczarowania naszej inteligencji za pomocą języka” (Wittgenstein) (Ch. P. Webel, 1996).
Od czasów Sokratesa i Platona, zachodnia tradycja intelektualna przypisuje wyjątkowe „ja” każdej jednostce, a ponadto zakłada, że te indywidualne „ja” czymś się wyróżniają. Istotnie, jak sądził Cervantes: „poznanie siebie jest naszą sprawą”.
Charakter człowieka naszych czasów najdobitniej oddaje zdanie: „Dla egocentrycznego współczesnego człowieka, perspektywa „ja” zamiast Boga umieszczonego w epicentrum światowego systemu filozoficznego jest, subtelnie rzecz ujmując, atrakcyjna” (Gross, 1978, s. 4 za: C. P. Webel, 1996).
Jakie są przyczyny obserwowanej u współczesnych ludzi auto – obsesji? Na pewno, aby mówić o powodach obsesyjnego zaprzątnięcia sobą należy wyjść od podjęcia dyskursu teoretycznego dotyczącego ja, tożsamości oraz osoby. Mając na względzie „ja” podkreśla się:

  1. Niepowtarzalność „ja” - selfu, będącego czymś odrębnym i odróżniającym się od wszystkich pozostałych „ja” – selfów tj. ma się tutaj na myśli indywidualny self stanowiący przeciwieństwo selfów kolektywnych i zespołowych.
  2. Tożsamość lub jedność selfu.Istnieje jeden self, który trwa w przestrzeni, czasie i w obliczu zachodzących zmian fizycznych.
  3. Zdolność do poznawania i zrozumienia siebie (por. C. P. Webel,1996).

Wydaje się, że auto-obsesja najsilniej uwidacznia się w zakresie trzeciego aspektu odnoszącego się do wiedzy i rozumienia siebie. Człowiek na przestrzeni życia wraz z ze zwiększającym się zasobem doświadczeń coraz więcej wie o sobie i coraz lepiej rozumie siebie i swoje postępowanie. Cechuje się więc często nadmierną samoanalizą. Potrzeba jednak dużo czasu, by można było mówić, iż osiągnął najwyższy poziom samowiedzy.
Obsesja na punkcie własnego „ja” ma ciekawe podłoże historyczne. C. P. Webel twierdzi, że tylko w okresach tuż przed i po wybuchu I wojny światowej – kiedy wielu Anglo – Sasów odczuwało z jednej strony swoją dominację geopolityczną oraz kulturową ekspansję, a z drugiej strony pewną izolację, zauważamy najsilniejszą gratyfikację i promocję „ja” ludzi (C. P. Webel, 1996, s. 191). Ten swoisty indywidualizm Anglo – Sasów, który później został przeniesiony do USA, znajduje potwierdzenie w historii Anglii. To przecież tylko Anglicy stworzyli jedyny w swoim rodzaju Kościół Protestancki tj. Kościół Anglikański, który funkcjonuje niezależnie od Kościoła Rzymsko – Katolickiego i od innych Kościołów Protestanckich, ale jest bardzo do Kościoła Rzymsko – Katolickiego podobny mając na względzie Liturgię i organizację. To w Anglii powstały tak fascynujące grupy wyznaniowe jak kwakrzy, metodyści, baptyści. Czerpały one w pewnym sensie inspirację od istniejących już wcześniej w Europie, a głównie u starszego brata Anglii Niemiec, ugrupowań. Kwakrzy wynieśli od swoich szwajcarskich, niemieckich i holenderskich poprzedników tj, menonitów, których ideologia, co ciekawe, w Niemczech nie przyjęła się, bezgraniczny pacyfizm, spokój ducha oraz rygoryzm moralny. Metodyści także akcentowali w swoich naukach, rygorystyczną pobożność chrześcijanina i ciągłą indywidualną pracę nad osobowością przy koncentracji na własnym „ja”. Baptyści natomiast, czerpiąc inspirację od powstałych dużo wcześniej, bo na początku XVI w. ugrupowań anabaptystów i menonitów, mających rodowód niemiecki i szwajcarski, uznawali chrzest za szczególny dla chrześcijanina sakrament, do którego musi on zostać odpowiednio przygotowany, poprzez skrajną autoanalizę i wgląd w swoją osobowość.
Na indywidualizm i swoisty egoizm Anglików wśród innych europejskich narodów zwraca także uwagę Roman Dmowski – przywódca prężnie działającej w Polsce przedwojennej, skrajnie prawicowej partii tj. Narodowej Demokracji, popularnej „Endecji”. W jego książce p.t. „Przewrót” w rozdziale VI zatytułowanym „Anglja” czytamy: „Skutkiem położenia geograficznego swego kraju, Anglicy, odcięci w ogromnej mierze od wpływów obcych, nie tak dawno jeszcze byli narodem, posiadającym najwięcej rysów odrębnych, najwięcej mającym wstrętu do wszelkiej cudzoziemszczyzny, najmocniej przekonanym o swej wyższości nad innemi, wreszcie wykazującym najsilniejszy egoizm narodowy. Ta wyspiarskość była ogromną ich potęgą: dawała im bezwzględność w stosunku do innych narodów, potrzebną do stania się panami świata. Już wszakże zagarnięcię Walji, Szkocji i Irlandji, i pochłonięcie w znacznej mierze ich ludów, zmieniło charakter ich państwa i pociągnęło za sobą zmiany w ich poczuciu narodowem. Pojęcie Anglji coraz bardziej ustępowało miejsca pojęciu Wielkiej Brytanji, ojczyzna stawała się większą, ale zato mniej określoną, Anglik zaczął się przerabiać na Brytyjczyka. Następnie zaś, gdy zaczyna szybko rosnąć imperjum, gdy byt Anglji coraz więcej na niem się opiera i od jego rozwoju uzależnia, "The Empire" w poczuciu Anglików zaczyna mieć to znaczenie, jakie ojczyzna ma w poczuciu wszystkich innych narodów. I wychowanie angielskie na miejsce przywiązania do Anglji zaczyna rozwijać przywiązanie do imperjum. Przywiązanie wszakże do ojczyzny opiera się na głębokich, mających swe źródła w całej przeszłości narodu pierwiastkach duszy, które niezależnie często od osobistych skłonności i poglądów człowieka kierują jego postępowaniem. Tej potęgi nie mogą przecie posiadać uczucia dla imperjum, będącego jedynie korzystnem przedsiębiorstwem politycznem i gospodarczem. To też przeciętny Anglik stawał się człowiekiem coraz mniej zdolnym do poświęceń osobistych. Pomyślne położenie Anglji tych poświęceń od niego nie wymagało, nie wymagało nawet powszechnej służby wojskowej, więc umacniał się w swym wszechstronnym indywidualiźmie o wiele szybciej, niż reszta zachodniej Europy” (R. Dmowski, 1934, s. 154 - 155).
Z politycznego punktu widzenia, wracając do czasów nowszych, można powiedzieć, że zakończenie wojny w Wietnamie wraz z wyodrębnieniem się Nowej Lewicy oraz schyłek kontrkultury, doprowadziły do ponownej weryfikacji takich tradycyjnych amerykańskich wartości jak: indywidualizm, poleganie na sobie (są najsilniej zakorzenione w kulturze anglosaskiej), robienie kariery oraz pracoholizm (C. P. Webel, 1996).W centrum tych wartości znajduje się oczywiście stojąc jak gdyby w sprzeczności z egoizmem, dobro człowieka, nie kolektywne, masowe, partyjne, lecz indywidualne, niepowtarzalne dobro, mające służyć nie tylko ulepszaniu jego osobowości, ale także innych ludzi, z którymi człowiek ten wchodzi w interakcje. W tym miejscu nowego znaczenia nabiera 11 - najważniejsze dla wszystkich członków Kościoła Chrystusowego przykazanie: „Miłuj bliźniego swego jak siebie samego”, a które wydaje się, że ma wybitnie pro-amerykański i pro - anglosaski charakter. Abstrahując od tego, że niebagatelne znaczenie w USA mają inne poza chrześcijaństwem i jego odłamami (katolicyzm, protestantyzm – baptyzm, menonityzm, anabaptyzm, luteranizm, anglikanizm, metodyzm, prezbiterianizm, mormonizm, kalwinizm) religie takie jak: judaizm, buddyzm, hinduizm, czy islam, to przykazanie, o którym mowa podkreśla, że nadrzędną wartością jest dobro i szczęście człowieka, które można tylko osiągnąć dzięki miłości. Paradoksalnie, jednak na pierwszym miejscu znajduje się miłość własna, a potem dopiero miłość do innych ludzi. Innymi słowy, niemożliwe jest kochanie bliźniego bez kochania siebie samego. Tego rodzaju interpretacja może wzbudzać sprzeciw wielu środowisk klerykalnych, ale zawiera ziarnko prawdy.
Auto-obsesyjne zainteresowanie jest niezbędne do tego, by jednostka mogła nauczyć się miłości siebie, by ukształtowała wysokie poczucie własnej wartości, by żyła asertywnie i umiała domagać się od innych ludzi tego, co się jej należy od życia za pomoc, którą zaoferowała. Oczywiście, dobro innych ludzi jest czymś, co należy brać pod uwagę, ale tylko wtedy, gdy nie zagraża to poczuciu własnej wartości.
Najpierw więc musimy postawić na siebie i swój rozwój, a potem gdy już ukształtujemy się jako dojrzała, odpowiedzialna, niezależna, wolna jednostka, możemy dopiero w pełni z tymi wszystkimi przymiotami dać siebie innym. I wydaje się, że nie ma w tym nic złego, że egocentryzm ujawniający się między innymi auto-obsesyjnym zainteresowaniem odgrywa kluczową rolę w tym procesie autodoskonalenia jednostki.
Istnieją jednak pewne zagrożenia w związku z zaprzątnięciem sobą i egocentryczną postawą współczesnego człowieka. Internalizacja norm kulturowych takich jak odpowiedzialność oraz narzucona skłonność do skrajnego obwiniania się za osobiste porażki, ujawnia się depersonalizacją związanych ze zdrowiem zawodów, czy też innymi słowy, utratą ich prestiżu oraz wzrastającą popularnością grup samopomocowych, czy też grup wsparcia, a także, fundamentalistycznych, ewangelickich i charyzmatycznych grup religijnych, które stanowią moralny azyl dla złamanych serc i bezdomnych umysłów ludzi nie mających często w ogóle poczucia własnej wartości. Masowa kultura narcystyczna żywi się i jest żywiona produkcją i dystrybucją („zdrowego” i „spełnionego” jako idealne) „ja” będącego towarem dla indywidualnej konsumpcji. Obsesyjne zainteresowanie kwitnie. Podwyższony poziom koncentracji na sobie oraz szeroko pojęta społeczna anomia pojawiają się zatem jako dwa wymiary przystosowywania się do kultury pozbawionej epistemologicznego, etycznego, politycznego lub duchowego środka, czy też pnia, z którego ma wypływać pozytywna energia (por. C. P. Webel, 1996). Ujmując kwestię prościej, a także mając na względzie pierwszą sprawę (nadmierną koncentrację na sobie), można powiedzieć, że współczesny człowiek jest często bardziej wrażliwy na krytykę, dezaprobatę, odrzucenie, brak akceptacji, gdyż reaguje w sposób narcystyczny. Idealizuje innych ludzi, szukając w nich jedynie dobrych cech, nie umiejąc zarazem, tolerować złych, a przecież nie ma ludzi idealnych. Współczesny narcystyczny człowiek, mając na uwadze ten pierwszy wymiar, cechuje się także oportunizmem, nieuczciwością względem siebie i innych ludzi, wygodnictwem, lizusostwem, asekuranctwem, bądź nadmiernym krytycyzmem w życiu intymnym i sztywnością moralną. Mając na względzie drugą kwestię (szeroko pojętą społeczną anomię, czyli stan nieobowiązywania żadnych praw, kodeksów etycznych) można powiedzieć, że współczesny człowiek żyje niezależnie od obowiązujących norm społecznych, moralnych i prawnych, czyli, że jego działania, tak naprawdę, mają charakter aspołeczny. Wzmaga się współcześnie fala rozwodów, samobójstw, przemocy fizycznej i seksualnej w rodzinie, narkomanii i alkoholizmu, bezrobocia sprawiającego, że życie człowieka jest bezcelowe, przestępczości zalegalizowanej, co nazywa się delikatnie korupcją, a ponadto zwiększa się popularność związków wolnych, w których ludzie pozostają wciąż dziećmi, nie biorącymi na siebie żadnych zobowiązań, ani odpowiedzialności, tak jak ma to miejsce przy zawieraniu związku małżeńskiego. Tak więc aspołeczność człowieka współczesnego mogąca mieć swoje źródło w skrajnej koncentracji na własnej osobie z pominięciem przy tym roli tzw. selfu relacyjnego, czyli selfu odnoszącego się do obiektów (tymi obiektami mogą być na przykład inne osoby, żona, partnerka życiowa, dzieci, których posiadanie z pewnością ubarwia interakcje selfu rodziców), na pewno, sprawia, że nie jest w stanie osiągnąć on doskonałości, takiej jak Bóg.
Mając na względzie fakt, że człowiek, jak głosi Biblia, został stworzony na podobieństwo Boże, można założyć, że człowiek będzie doskonały tak jak Bóg. Tak jednak nie jest, a jedynie Jezusa Chrystusa, jak uważali arianie – zwolennicy Ariusza z Aleksandrii, można by uznać za doskonałego człowieka. Jezus Chrystus nie musiał jednak dążyć, tak jak ludzie do doskonałości, gdyż ją, podobnie jak inni prorocy np. Mahomet, czy też Budda osiągnął. Można jednak przyjąć, że w środku wszechświata znajduje się „ja” (self) każdego nas, które może przetrwać wśród selfów innych ludzi, tylko dzięki narcystycznemu skupieniu się na sobie i swoim własnym rozwoju, będącego niczym innym jak dążeniem do doskonałości, będącej uosobieniem boskości.
Na temat selfu (ja) każdego z nas Levin pisze: self jest rozwojowy; self wyłania się z próżni..., self jest afektywny; self nie jest ciałem, ale zarazem nie jest pozbawiony pierwiastka somatycznego; self jest konfliktogenny..., self ma charakter relacyjny, czyli odnosi się do obiektów...; i self ma części składowe, jest syntetyzerem i syntezą. Self jest doświadczany jako...interakcja między wrodzonym potencjałem a reakcją środowiskową...Self jest zarówno organizatorem, jak i organizacją. Zawsze ma własność afektywną; nie jest nigdy czysto konceptualizacyjny; zawiera w sobie poziomy werbalne i niewerbalne; jest mniej lub bardziej spójny i zgodny...; jest nieuświadomiony i umiejscowiony w podświadomości, a rzadziej uświadomiony; jest fikcją (opowiadaniem) i rzeczywistością (doświadczeniem); jest dialektycznym konfliktem i pojednaniem z innymi...jest częściowo zależny od pamięci; ulega przekształcaniu na przestrzeni życia i jest podatny na zranienie” (Levin, s. 208 – 209 za: C. P. Webel, 1996).
Reasumując, można powiedzieć, że afektywny i konfliktogenny charakter selfu jest współcześnie najłatwiej dostrzegalny. Afekt, czyli silne uczucie miłości do samego siebie oraz wewnętrzna konfliktogenność ujawniająca się rozbieżnością pomiędzy interesem własnym a interesem innych ludzi stanowią punkty rdzenne na mapie osobowości narcystycznej współczesnego człowieka wychowywanego w duchu pro-amerykańskich wartości.

Na początek

Literatura:

Dmowski R. (1934). Przewrót. M.Niklewicz, J.Załuska i S-ka, Zgoda 5, Warszawa.
Webel C.P. (1996). From self-knowledge to self-obsessed self-interest. New Ideas in Psychology, Vol. 14, s. 189 – 195.

Copyright by Elsevier Science Ltd.