Jeszcze raz o objawach dysleksji i LD

TAKSONOMIA OBJAWÓW WG B.F. PENNINGTON (1991)

Tabela 1. Typy objawów trudności w uczeniu się (za: B. F. Pennington, 1991, s. 27)
Typy objawówOpis objawów
Pierwotnekluczowe, uniwersalne, specyficzne i trwałe
Skorelowanemające tę samą etiologię/oddziałujące na różne części mózgu
Wtórnebędące skutkiem ujawnienia się objawów pierwotnych lub skorelowanych
Ubocznewystępują jako skojarzone, ale nie powiązane przyczynowo z powyższymi objawami
Tabela 2. Objawy dysleksji (za: B. F. Pennington, 1991, s. 69)
ObjawyOpis objawów
Pierwotnetrudności w czytaniu i pisaniu; zaburzenia w fonologicznym odtwarzaniu języka pisanego
Skorelowanetrudności z czynnościami językowymi takimi jak: artykulacja, nazywanie, krótko - i długotrwała pamięć słów
Wtórnesłabe czytanie ze zrozumieniem, niski poziom umiejętności arytmetycznych, niska samoocena, odwracanie liter, zaburzenia w ruchu gałek ocznych podczas czytania
Uboczne zaburzenia koncentracji uwagi, przestępczość oraz zaburzenia percepcji wzrokowo - przestrzennej

Klasyfikacje zaburzeń dyslektycznych

Heterogeniczność i kompleksowość etiologii dysleksji i trudności w uczeniu się ujawnia się bogactwem prób usystematyzowania objawów zaburzeń o charakterze dyslektycznym (por. A. Maurer, 1991; B. Kołtuska, 1990; A. Borkowska, 1996; G. Krasowicz, 1996). W związku z tym w dostępnej literaturze zarówno polskiej jak i zagranicznej istnieje wiele klasyfikacji tych zaburzeń.
Klasyfikacja oparta na analizie błędów w czytaniu i pisaniu E. Boder (za: B. Kołtuska, 1990; A. Maurer, 1991; G. Krasowicz, 1996) wyróżnia trzy podtypy zaburzeń zdolności uczenia się:

  1. Podtyp dysfoniczny, charakteryzujący się trudnościami w zakresie fonicznej analizy i syntezy słów, globalnym czytaniem słów, na podstawie ich obrazów graficznych, popełnianiem wielu błędów w czytaniu, pisaniu i wymawianiu.
  2. Podtyp dyseidetyczny, który cechują trudności we wzrokowym ujmowaniu kształtów liter i wyrazów oraz w utrzymywaniu w pamięci ich obrazów.
  3. Podtyp dysfoniczno - dyseidetyczny, alektyczny, któremu towarzyszą objawy charakterystyczne dla obydwu powyższych podtypów.

B.P. Rourke (za: A. Maurer, 1990) wyodrębnił następujące podtypy zaburzeń zdolności uczenia się:

  1. Podtyp zaburzeń słuchowo - lingwistycznych (odpowiednik typu dysfonicznego), cechujący się niskim poziomem rozwoju sprawności językowych, opóźnienieniem rozwoju mowy, zaburzeniami ekspresji słownej oraz wysokim ilorazem inteligencji badanych w Skali Niewerbalnej, a niskim w Skali Werbalnej.
  2. Podtyp zaburzeń wzrokowo - przestrzennych (odpowiednik typu dyseidetycznego), charakteryzujący dzieci, które uzyskują wysoki iloraz inteligencji w Skali Werbalnej a niski iloraz inteligencji w Skali Niewerbalnej.
  3. Podtyp zaburzeń sekwencji i pamięci słuchowej oraz przestrzennej (odpowiednik typu dysfoniczno - dyseidetycznego), obejmujący dzieci o nieznacznych różnicach ilorazu inteligencji w Skali Werbalnej i ilorazu inteligencji w Skali Niewerbalnej, które mają kłopoty zarówno z opanowaniem graficznych kształtów liter i wyrazów, jak też w analizie i syntezie fonologicznej słów oraz w rozumieniu pojęć.

P. Satz i R. Morris (za: A. Maurer, 1990) wyodrębnili natomiast pięć podtypów zaburzeń zdolności uczenia się:

  1. Podtyp globalnych zaburzeń językowych, przy prawidłowych wynikach testów percepcyjno - wykonawczych.
  2. Podtyp wybiórczych zaburzeń płynności słownej - specyficzny podtyp językowy.
  3. Podtyp mieszany - z zaburzeniami we wszystkich badanych aspektach.
  4. Podtyp wzrokowo - percepcyjno - motoryczny - z zaburzeniami funkcji pozajęzykowych.
  5. Podtyp o normalnym profilu neuropsychologicznym, obejmujący zaburzenia nie ujawniające podłoża neurologicznego.

R. Lyon, N. Stewart i D. Freedman (za: A. Maurer, 1990) wyróżnili także pięć podtypów:

  1. Podtyp wzrokowo - przestrzenny, związany z zaburzeniami w prawej okolicy ciemieniowo - potylicznej.
  2. Podtyp zaburzeń językowych, związany z nieprawidłowym funkcjonowaniem drugorzędnych pól skojarzeniowych lewej półkuli mózgu.
  3. Podtyp słuchowo - sekwencyjny - z zaburzeniami w lewym płacie skroniowo -ciemieniowym i ciemieniowym.
  4. podtyp mieszany - z zaburzeniami w niższych okolicach czuciowych i skroniowo - czuciowych lewej półkuli.
  5. Podtyp o normalnym profilu neuropsychologicznym, traktowany jako konsekwencja niekorzystnego układu czynników społecznych, motywacyjnych, emocjonalnych i pedagogicznych.

Obok klasyfikacji objawowych trudności w uczeniu się w literaturze istnieją także ciekawe próby usystematyzowania zjawiska dysleksji.
H. J. Gjessing (1982) wyróżnił następujące postaci dysleksji:

  1. Dysleksję słuchową (auditory dyslexia), objawiającą się trudnościami w różnicowaniu liter o podobnym brzmieniu tj. spółgłosek dźwięcznych i bezdźwięcznych np. b - p oraz niektórych samogłosek i - y - u, znaczącymi problemami w zakresie syntezy głosek, opuszczaniem liter w słowach o skomplikowanej pisowni.
  2. Dysleksję wzrokową (visual dyslexia), objawiającą się zbyt długim bazowaniem na wypowiadaniu na głos wyrazów, znaczącą skłonnością do fonetycznego zapisywania wyrazów, błędami w wymawianiu i czytaniu wyrazów przy jednoczesnej zdolności do zauważania błędów w pisowni.
  3. Dysleksję słuchowo - wzrokową (auditory - visual dyslexia), której objawami są symptomy wymienione w podpunktach a) i b).
  4. Dysleksję emocjonalną (emotional dyslexia), cechującą się nadmierną postawą lękową ucznia względem czytania, tj. pedantycznym, powolnym czytaniem litera po literze w obawie przed popełnieniem błędu.
  5. Dysleksję pedagogiczną (pedagogic dyslexia), będącą wynikiem niewłaściwych metod nauczania czytania w szkole lub braku dojrzałości szkolnej.

Interesującą koncepcję zaburzeń dyslektycznych zaproponował D. J. Bakker (za: M. Bogdanowicz, G. Krasowicz, 1995; G. Krasowicz, 1996).
Wyróżnił dwa typy dysleksji:

  1. Dysleksję typu P (percepcyjną), objawiającą się wolnym, dokładnym czytaniem poprzez głoskowanie lub sylabizowanie z małą liczbą popełnianych błędów.
  2. Dysleksję typu L (lingwistyczną), rozpoznawaną już we wstępnym okresie nauki czytania, cechującą się szybkim, niedokładnym czytaniem z dużą ilością popełnianych błędów.

Dyslektycy typu P mają według D. J. Bakkera nadmiernie rozwiniętą prawą półkulę, zwaną także percepcyjną, która jest za bardzo zaangażowana w proces czytania, a gorzej lewą półkulę. Koncentrują się oni przede wszystkim na formie wizualnej czytanego tekstu. Natomiast dyslektycy typu L od początku w procesie czytania uruchamiają lewą półkulę, zwaną także językową, lingwistyczną, z tego też względu ich czytanie jest bardziej oparte na doświadczeniu językowym, a nie na wyglądzie tekstu.
Zaprezentowane wybrane klasyfikacje i typologie zaburzeń dyslektycznych nie rozwiązują oczywiście problemu rzetelnego i trafnego diagnozowania dysleksji i innych trudności w uczeniu się. Nie kwestionują także istnienia tzw. zamazanych zespołów objawowych (por. B. F. Pennington, 1991). Zaburzeń o charakterze dysleksji czy też innych trudności w uczeniu się nie można bowiem tak po prostu sklasyfikować, gdyż często współwystępują one ze sobą. Ułatwiają one jednak z czysto technicznych powodów ich usystematyzowanie, co może być przydatne dla klinicystów i diagnostyków.

Na początek

Literatura:

Borkowska A. (1996). Typologie dysleksji - przegląd badań. Psychologia Wychowawcza, 2.
Gjessing H.J. (1982). „Function analysis” of reading and writing behaviour: A methodological approach to improved research in reading disability. Dyslexia. Neuronal, Cognitive & Linguistic Aspects. Wenner - Gren Center International Symposium Series, 35, s. 3 - 16. Proceedings of an International Symposium held at the Wenner - Gren Center, Stockholm, June 3 - 4, 1980.
Kołtuska B. (1990). Kryteria podziału zaburzeń dyslektycznych. Biuletyn Audiologii, T. II - 1 - 4.
Krasowicz G. (1997). Język, czytanie i dysleksja. Lublin: AWH AD.
Maurer A. (1991). Modele wyjaśniania przyczyn trudności w nauce oraz uzasadniania możliwości przeciwdziałania im. Psychologia Wychowawcza, 5.
Pennington B.F. (1991). Diagnosing learning disorders - Neuropsychological framework. New York, London: The Guilford Press.