ZAZDROŚĆ

TERMINOLOGIA

Zazdrość, czyli "zielonooki potwór" (tak nazywał zazdrość William Shakespeare), to uczucie występujące powszechnie. Czasami słowo zazdrość jest synonimem pojęcia zawiść, pomimo, że słowniki wyraźnie rozgraniczają znaczenia tych terminów (P. de Silva, 1997). W przypadku zawiści, człowiek czuje się nieszczęśliwy z powodu tego, że ktoś ma coś, czego nie ma on. Natomiast w przypadku zazdrości człowiek jest zaniepokojony utratą czegoś, kogoś lub koniecznością dzielenia się czymś, kimś co, kogo ma (Salovey & Rodin za: P. de Silva, 1997). Zazdrość jest silniej doświadczana niż zawiść, jest także uczuciem bardziej złożonym niż zawiść (Lazarus & Lazarus za: P. de Silva, 1997). Co więcej zazdrość zwykle zawiera w sobie strach, niepokój, złość, smutek i być może nienawiść. Zazdrość jest naturalną reakcją ludzką i pojawia się we wczesnym wieku, często przed ukończeniem przez dziecko 3 roku życia. Zazwyczaj zazdrość nie prowadzi do poważnych problemów dla jednostki lub innych ludzi, chociaż znane są przypadki zabójstw, innych aktów przemocy związanych z zazdrością (np. Othello uśmiercający swoją żonę Desdemonę z zazdrości).

OBRAZ KLINICZNY ZAZDROŚCI

Mając na względzie praktykę kliniczną można powiedzieć, że:

  1. Zazdrość jest problemem zgłaszanym przez jednostką lub parę małżeńską.
  2. Staje się jasne podczas trwania terapii małżeńskiej, że zazdrość ma duży udział w powstawaniu globalnej dysharmonii w związku małżeńskim, dlatego też poszukuje się pomocy psychoterapeutycznej w sytuacji obecności zazdrości.
  3. W terapii dysfunkcji seksualnych, staje się jasne, że zazdrość stanowi główny problem wpływający na związek, a zatem przynajmniej częściowo ma swój udział w ujawnieniu trudności w relacjach społecznych.
  4. Zazdrość jest problemem towarzyszącym innym zaburzeniom zdrowia psychicznego np. schizofrenii, alkoholizmowi.

Pojęcie chorobliwej zazdrości

Dla potrzeb klinicznych używa się często określenia chorobliwa zazdrość. Pojęcie, o którym mowa, różni się tym od innych dotyczących zazdrości, że zawiera w sobie przekonanie lub podejrzenie o seksualnej niewierności partnera/partnerki, będącej obiektem zazdrości. A jest przekonany, że B jego/jej partner jest seksualnie niewierny. To sprawia, że jej/jego zazdrość staje się "chorobliwa". W psychiatrii w tym kontekście używa się określenia "Syndrom Othello". Zazdrość Othella względem jego żony była oparta na przekonaniu, że była ona mu niewierna. Jest to oczywiście zbyt wąska definicja chorobliwej zazdrości; wyłącza ona osoby, które są zazdrosne o swojego partnera z innych powodów i którym przydałaby się terapia nakierowana na ich zazdrość. Obszar semantyczny pojęcia "chorobliwa zazdrość" nie musi zawierać przekonania o niewierności seksualnej. Bardziej istotnym jest strach przed utratą partnera lub utratą uczuć partnera. Zazdrość jest normalną reakcją ludzką, pociągająca za sobą wymiary chorobliwości i nieprzystosowania, wtedy gdy powoduje dystres u osoby zazdrosnej lub osoby będącej podmiotem zazdrości oraz gdy zaburza funkcjonowanie jednej osoby lub obu osób oraz związku (P. de Silva, 1997).
W DSM-IV pisze się o zazdrości związanej ze złudzeniami lub obsesjami niewierności i określa się ją zespołem zaburzenia urojeniowego - obsesyjnego, szczególnej postaci zazdrości. Zespół stanowi tylko podkategorię chorobliwej zazdrości.
White i Mullen (za: P. de Silva, 1997) wyróżniają trzy kategorie zazdrości (b i c stanowią przykłady zazdrości chorobliwej):

  1. normalną zazdrość reaktywną;
  2. patologiczną zazdrość reaktywną;
  3. zazdrość symptomatyczną (objawową).

Pozytywny wymiar zazdrości

W praktyce klinicznej zazdrość nie zawsze ma tylko negatywny wymiar. Podczas pracy terapeutycznej z parami małżeńskimi zazdrość czasami pojawia się jako coś pozytywnego lub nawet pożądanego. Zazdrość może stanowić pospolitą reakcję, która może być postrzegana jako oznaka miłości lub dbałości o osobę, którą się kocha. Power i Dalgleish (za: P. de Silva, 1997) uznają, że zazdrość jest "często funkcjonalna w zakresie służenia podniesieniu na wyższy poziom zdolności do komunikacji i zrozumienia lub w zakresie umożliwienia jednostkom odczytywania własnych uczuć". Niekiedy partnerzy narzekają nawet na brak zazdrości u kochanej przez siebie osoby.

Poczucie wyłączności i priorytetu a zazdrość

Zazdrość stanowiąca przejaw nieprzystosowania społecznego jest powiązana z brakiem respektowania zasady wyłączności przez pary małżeńskie. W związkach małżeńskich lub innych związkach stabilnych, przestrzega się zasady wyłączności pary małżeńskiej lub pary zakochanych żyjącej w wolnym związku w kontaktach społecznych z osobami z zewnątrz, czy też z innymi parami zakochanych (wszystko ci przyjacielu dam, ale nie żonę!!!). Wyłączność ta, w szczególności, dotyczy współżycia płciowego. Naruszenie zasady wyłączności seksualnej jest uznawane za istotny powód zakończenia związku i stanowi prawną podstawę do rozwodu w wielu krajach. Wyłączność w zakresie kochania jest także uznawana za kwestię o znaczeniu fundamentalnym w kulturach monogamicznych tj. chyba w większości państw europejskich oraz w USA - mając na względzie te narodowości, których korzenie są chrześcijańskie.
Podkreśla się, że dwóch partnerów może mieć poglądy na temat wyłączności, które są niezgodne i może to prowadzić do zazdrości nawet jeśli nie ma żadnych podstaw do podejrzewania niewierności lub doświadczania bliskości z udziałem osoby trzeciej. Na przykład, pewien mężczyzna uznał, że jego uczucie zazdrości powstawało wtedy, gdy jego żona zaczęła podróżować w interesach ze swoim kolegą. Niezgodność na płaszczyźnie wyłączności może odzwierciedlać kulturowe, pod-kulturowe lub po prostu osobiste różnice. Dana osoba może sądzić, że obejmowanie przedstawiciela płci przeciwnej jako przyjazne powitanie stanowi doskonale akceptowane zachowanie, w momencie gdy, partner/partnerka może uznać, że ten rodzaj zachowania powinien istnieć wyłącznie pomiędzy dwoma partnerami będącymi w intymnym związku. Uścisk dłoni, pójście na obiad, dyskusja dotycząca spraw osobistych, wypicie razem herbaty, wymiana prezentów oraz wiele innych powszechnie obecnych zachowań stanowią często obszary niezgodności w odniesieniu do wyłączności i mogą prowadzić do problemów.
Czynnikiem powiązanym z wyłącznością jest precedens lub priorytet w związku. Partnerka/partner może być bardzo wrażliwy lub może czuć się łatwo zraniony, gdy on/ona postrzega małżonka jako zaprzeczającego jego/jej priorytetowi lub precedensowi, w który on/ona wierzy, że powinna mieć - w konsekwencji pojawia się uczucie zazdrości.

Komponenty zazdrości

Wśród zachowań stanowiących przejawy zazdrości wymienia się: oskarżenia słowne, przesłuchiwanie, próby przejęcia kontroli nad wolnością partnera, szpiegowanie w różnych formach, w tym założenie podsłuchu telefonicznego, wynajęcie prywatnego detektywa, zapisywanie "dowodów" świadczących o złym postępowaniu partnera, grożenie przemocą, oraz właściwą przemoc (P. da Silva, 1997).
Klinicyści powinni w swojej pracy terapeutycznej uwzględnić następujące aspekty:

  1. Istotę zazdrości. Co zazdrość za sobą pociąga (np. pretensje, narzekanie, żalenie się, wypytywanie, szpiegowanie, kłócenie się, usiłowanie przydzielania ograniczeń swobody partnera). Winno się przeprowadzić pełną analizę w odniesieniu do subiektywnych uczuć, wrażeń oraz widocznych zachowań.
  2. Dystres (dyskomfort) wywołany przez zazdrość, zarówno w osobie zazdrosnej, jak i u partnera. Na ile zmartwiony jest każdy partner wobec problemu? Zwykle to osoba będąca podmiotem zazdrości jest bardziej zmartwiona oraz czuje się źle traktowana i bezradna. Jednak zazdrosny partner także znacząco cierpi, chociaż może nie czuć się w takim stopniu dotknięty zazdrością.
  3. Niszczący wpływ problemu na związek i funkcjonowanie (np. może dojść do zaburzeń w sferze aktywności seksualnej pary małżeńskiej, mogą istnieć groźby separacji).
  4. Wrażenia związane z zazdrością, w tym poglądy na temat zachowania partnera, w szczególności poglądy na temat jej/jego niewierności.
  5. Przemoc/grożenie przemocą, uzależnienia. Jako, że przemoc jest często powiązana z chorobliwą zazdrością, ten aspekt powinno się dokładnie naświetlić. Czy zaistniała jakaś przemoc? Wobce kogo? Czy miało miejsce grożenie przemocą wobec partnera lub osoby trzeciej? Czy zazdrosny partner stosuje alkohol lub inne substancje psychoaktywne w taki sposób, że ryzyko użycia przemocy może wzrosnąć? W tym miejscu należy wspomnieć o tzw. zazdrości alkoholiczej, która stanowi irracjonalną, paranoiczną zazdrość często obserwowaną u nałogowych alkoholików (por. A. Reber, 1985).
  6. Reakcje partnera. Ważne jest, by ocenić reakcję partnera/partnerki czującego/czującej się jak ofiara. W jaki sposób on/ona reaguje na wypytywanie, oskarżenia lub próby kontrolowania swojego zachowania? Czy on/ona przejawiają zachowania, które prowokują lub ujawniają reakcje powodujące zazdrość u partnera?
  7. Ogólną jakość związku małżeńskiego. Należy za pomocą specjalnych technik badawczych np. GRIMS lub Spanier Dyadic Adjustment Scale czy też MARQ oszacować ogólny poziom zadowolenia ze związku małżonków, tj. czy jest to np. małżeństwo totalne, witalne (ideał), czy np. przyzwyczajone do konfliktów, zgodne - ich jakość jest niska.
  8. Ocenę jakości współżycia seksualnego. Często zazdrość oraz reakcja na przejawianie zazdrości przez partnera prowadzi do obniżenia czynności seksualnych i w końcu do zaprzestania aktywności seksualnej. W niektórych przypadkach, wymagania seksualne zazdrosnego partnera mogą wzrosnąć, w momencie gdy, siła reakcji partnera czującego się jak ofiara zmniejsza się. Ofiara, czyli osoba będąca podmiotem zazdrości może czuć się wtedy niepełnowartościowa, gdyż nie spełnia wygórowanych oczekiwań osoby zazdrosnej.
  9. Przeszłość osobistą w sferze intymnej. Powinno się dokonać eksploracji poprzednich związków małżeńskich oraz ewentualnie pozamałżeńskich badanych osób. Należy uwzględnić w badaniach zaburzenia w stanie zdrowia psychicznego.

Terapia zazdrości

Obejmuje następujące elementy:

  1. Kontrolę złości, gniewu.
  2. Ćwiczenie asertywności i zdolności komunikacyjnych - odwaga przy zadawaniu tzw. "trudnych intymnych pytań" partnerce dotyczących np. oceny współżycia.
  3. Znieczulenie - dotyczy głównie relaksacji, ujawniającej się zmniejszeniem nasilenia bodźców powodujących zazdrość - dłuższa rozmowa żony z innym mężczyzną, wyjście męża z koleżanką na obiad.
  4. Ochronę przed bodźcem i reakcją - stosuje się ten element w terapii zachowań obsesyjno-kompulsywnych. Jednostka jest poddawana działaniu bodźców, które prowokują do zachowań o charakterze zazdrości (sprawdzanie i przeszukiwanie torby lub kieszeni kochanej osoby), a później stopniowo oducza się ją takich zachowań)
  5. Wstrzymywanie myśli - technika wstrzymywania myśli, zastępowania myśli, które mogą być uznawane za sposób kontrolowania obsesyjnych myśli o charakterze zazdrości.
  6. Terapię poznawczą - błędne wrażenia, które leżą u podstaw zachowań o charakterze zazdrości zostaną ujawnione podczas badania i będą stopniowo korygowane.
  7. Odwrócenie ról - partner/partnerka będąca ofiarą jest proszona o odegranie roli osoby zazdrosnej i vice versa - osoba zazdrosna odgrywa rolę ofiary.
  8. Eksplorację płaszczyzn wyłączności - niezgodności, dysharmonii partnerów wobec respektowania zasady wyłączności małżeńskiej czy też intymnej w przypadku związku wolnego.
  9. Technikę behawioralną - analizę interakcji między partnerami oraz pomoc w kształtowaniu nowych zachowań świadczących o mniejszej zazdrości o partnera.
  10. Przewartościowanie uczucia zazdrości - pokazywanie zazdrości w jasnym świetle, jako zabieg psychoterapeutyczny.
  11. Terapię farmakologiczną - stosowanie np. leków antydepresyjnych, antylękowych (P.de Silva, 1997).

Badania empiryczne zazdrości

Zazdrość jest powiązana z cechami osobowości takimi jak brak poczucia bezpieczeństwa i niskie poczucie własnej wartości (Mead, Sullivan za: B. P. Buunk, 1997). W badaniach nad zazdrością najczęściej poddawaną eksploracji zmienną osobowościową było poczucie własnej wartości. Jednak uzyskane wyniki dotyczące związku między zazdrością a niskim poczuciem własnej wartości są raczej niespójne. Nie zawsze bowiem stwierdzano korelację między tymi zmiennymi. Ponadto czasami zazdrość była powiązana z poczuciem własnej wartości tylko u mężczyzn, a czasem tylko u kobiet. Bardziej spójny dowód istnieje względem ujemnego związku między zazdrością a neurotyzmem i lękiem. B. P. Buunk (1997) zadaje dwa kluczowe pytania dotyczące zazdrości:

  1. Poprzez jakie procesy zmienne osobowościowe byłyby powiązane z zazdrością?
  2. Dlaczego, na przykład, jednostki neurotyczne byłyby bardziej zazdrosne?

Jedną z możliwych odpowiedzi jest fakt, że osobowość jest powiązana ze specyficznymi indywidualnymi różnicami w postawach względem bliskich związków, które sprawiają, że bardziej prawdopodobne będzie pojawienie się zazdrości. Relatywną cechą w tym kontekście wydaje się być styl przywiązania. Istnieją dowody, że jednostki cechujące się stylami przywiązania opartymi na braku poczucia bezpieczeństwa tj. te które charakteryzują się przywiązaniem unikającym oraz lękliwo-ambiwalentnym, ujawniają więcej zazdrości niż jednostki mające styl przywiązania oparty na poczuciu bezpieczeństwa (Hazan Shaver za: Buunk, 1997).
Istnieje jeszcze jedna dodatkowa zmienna dotycząca doświadczeń wyniesionych z rodziny pochodzenia, którą należy rozważyć badając wpływ zmiennych osobowościowych na zazdrość. Zmienną tą jest kolejność narodzin. Istnieje zasadniczy dowód na to, że kolejność narodzin jest związana z osobowością (Sulloway, za: Buunk, 1997), a wielu autorów sugeruje, że rywalizacja między rodzeństwem może stanowić czynnik inicjujący zazdrość występującą u osób dorosłych (Clanton & Kosins za: Buunk, 1997). Jednak na pierwszy rzut oka wydaje się to sprawą trudną przewidzieć, czy dzieci urodzone jako pierwsze, czy jako ostatnie będą bardziej zazdrosne. Można by dowieść, że dla dziecka urodzonego jako pierwsze doświadczanie konieczności dzielenia się miłością i uwagą pochodzącą od własnych rodziców z młodszym rodzeństwem, gdy wcześniej dziecko to (gdy jeszcze nie było młodszego rodzeństwa) miało wyłączność na te uczucia rodziców, może prowadzić do większej zazdrości. Przeciwnie, jednak, patrząc z perspektywy ewolucyjnej sugeruje się, że rodzice często inwestują swoje materialne i niematerialne środki bardziej w dzieci narodzone jako pierwsze, co oznacza, że bardziej niż dzieci urodzone jako pierwsze, dzieci urodzone później muszą na przestrzeni swojego dzieciństwa zabiegać o te środki (w tym miłość i uwagę) swoich rodziców. Postawa polegająca na ciągłej walce o zdobycie i zatrzymanie miłości drugiej osoby może silniej zakorzenić się w psychice dzieci później urodzonych niż dzieci urodzonych jako pierwsze. Należy zauważyć, jednak, że analiza literatury na temat skutków kolejności ciąży dla funkcjonowania psychicznego prowadzi do sprzecznych wniosków. Istnieją nawet pewne dowody, że dzieci narodzone jako pierwsze są bardziej negatywnie traktowane przez swoich rodziców (tj. Baskett, Cohen, Adler, Beck & Irwin za: Buunk, 1997) oraz, że dorośli, którzy urodzili się jako pierwsze dzieci swoich rodziców mają gorsze samopoczucie (Fullerton, Ursano & Wetzler za: Buunk, 1997). Jednak, istnieje także dowód, że dzieci narodzone jako pierwsze cechują się mniejszym nasileniem depresji (Gates, Lineberger & Crockett za: Buunk, 1997).
W badaniach empirycznych zazdrość określana jest jako negatywna reakcja na właściwe, wyimaginowane lub oczekiwane emocjonalne oraz seksualne zaangażowanie partnera w kontakt z jakąś inną osobą (Buunk & Bringle za: Buunk, 1997). W zgodzie z tym twierdzeniem, wielu badaczy dokonywało operacjonalizacji pojęcia zazdrość przez pytanie jednostek jak bardzo nerwowo by zareagowali kiedy ich partnerka/partner zaangażowałaby/łby się w pewne intymne zachowania przy udziale osoby trzeciej (Buunk, Bringle, Hansen za: Buunk, 1997). Ten rodzaj ujmowania pojęcia zazdrości nazywa się zazdrością reaktywną. Klinicyści, jak np. Hoaken uznają tego typu zazdrość za zazdrość prowokowaną. W prezentowanych badaniach Buunk (1997) poddano eksploracji także dwa pozostałe rodzaje zazdrości. Pierwszym z nich, jest zazdrość ochronna, zapobiegawcza w której osoba reaguje zbyt intensywnie nawet na nieznaczne oznaki zainteresowania partnera osobą trzecią, i zdobywa się na znaczący wysiłek, aby zapobiec intymnemu kontaktowi swojego partnera z osobą trzecią. Na przykład, mężowie mogą używać przemocy, aby ograniczyć autonomię swoich żon w wyniku braku poczucia bezpieczeństwa w obliczu zwykłej możliwości niewierności żony (Daly, Wilson & Weghorst za: Buunk, 1997). Co ciekawe, istnieje sugestywny dowód, że istnienie i utrwalanie się agorafobii (lęku przestrzeni) wśród kobiet może być związane ze skrajną zazdrością ze strony ich mężów (Hafner za: Buunk, 1997). Podobne zjawisko jak zazdrość zapobiegawcza zostało nazwane zazdrością podejrzliwą opisaną przez Bringle, zazdrością behawioralną opisaną przez Pfeiffer i Wong oraz zazdrością nieprowokowaną opisaną przez Hoaken. Koncentracja na możliwości prawdopodobnego zaangażowania seksualnego i emocjonalnego partnera w kontakt z kimś innym, może także przyjąć formę bardziej skierowanej do wewnątrz zazdrości lękowej. Doświadczanie tego typu zazdrości polega na aktywnym procesie poznawczym jednostki, polegającym na tym, że jednostka wytwarza w wyobraźni sceny jak partner jest zainteresowany kontaktem kimś innym, co prowadzi do większego lub mniejszego obsesyjnego lęku, zdenerwowania, podejrzliwości i zamartwiania się.
Wyniki badań Buunk (1997) ujawniły, że:

  1. Wszystkie formy zazdrości były częściej obecne u jednostek o wysokim poziomie neurotyzmu, lęku społecznego, sztywności i wrogości. Tendencja taka miała miejsce zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn.
  2. Zazdrość występowała wyraźniej u kobiet o niskim poczuciu własnej wartości, czego nie stwierdzono wśród mężczyzn.
  3. Badani, którzy cechowali się stylem unikającym w związkach interpersonalnych, w szczególności charakteryzowali się dominacją i sztywnością, a badani manifestujący styl lękowo-ambiwalentny wykazywali wyższy poziom wrogości i neurotyzmu i niższe poczucie własnej wartości.
  4. Najsilniej zazdrość przejawiali badani cechujący się stylem lękowo-ambiwalentnym, następnie unikającym. Najmniej zazdrośni byli badani ujawniający styl przywiązania oparty na poczuciu bezpieczeństwa. Różnica między stylem lękowo-ambiwalentnym a unikającym wydaje się łatwa do zrozumienia: dla jednostki trzymającej się kurczowo swoich związków, lęk przed utratą drugiej osoby musi stanowić kluczową sprawę. Jednak, nie jest jasne dlaczego styl unikający będzie towarzyszył zazdrości, skoro można dowieść, że jednostki z takim stylem unikają zaangażowania intymnego, będą zatem mniej zależne w swoich związkach i będą zatem doświadczać mniejszego poczucia zazdrości. Jednym z możliwych wyjaśnień relatywnie wysokiego poziomu zazdrości wśród badanych cechujących się unikającym stylem, jest to, że te jednostki są właściwie raczej zależne od swojego partnera, ale czują, że nie zaspokajają potrzeb partnera przez swoją postawę dystansu i są zatem zainteresowane utratą partnera. Wbrew przyjętemu założeniu, cechy osobowościowe nie oddziaływały na zazdrość przez styl przywiązania, ale ten styl wywierał skutek na nasileniu zazdrości bez względu na osobowość.
  5. Dorośli, którzy jako dzieci byli urodzeni później byli bardziej zazdrośni niż dorośli, którzy byli pierworodnymi dziećmi swoich rodziców.

Reasumując, można powiedzieć, że skrajna zazdrość jest własnością osobowości, utrudniającą bądź nawet uniemożliwiającą tworzenie związków międzyludzkich opartych na prawdziwej miłości. Wbrew temu co się potocznie twierdzi, że bez zazdrości nie ma miłości, wydaje się, że prawdziwa miłość nie pociąga za sobą zazdrości. Jeśli się kocha jakąś kobietę, to ma się do niej bezgraniczne zaufanie. W tym momencie zazdrość nie ma racji bytu. Aczkolwiek zdarza się, jak to w życiu często bywa, że to wzajemne zaufanie zostaje naruszone i wtedy właśnie pojawia się zazdrość, która może zniszczyć każdy związek międzyludzki, nie tylko małżeński. Zazdrość może także zabić najwspanialszą przyjaźń. Patologiczną, w tym miejscu mam na myśli chorobliwą, zazdrość (występującą w skrajnym nasileniu) można wygaszać, stosując oddziaływania psychoterapeutyczne mające na celu stopniowe zwiększanie poczucia własnej wartości oraz poczucia bezpieczeństwa, a także sukcesywne zmniejszanie poczucia lęku społecznego, poziomu neurotyzmu i podejrzliwości. Jednakże, kontrolowanie zazdrości, szczególnie w sytuacji, gdy jest się w związku małżeńskim z kobietą piękną, cieszącą się zainteresowaniem wielu mężczyzn, jest niezwykle trudne, bądź wręcz niemożliwe. Tak więc współcześnie, chcąc niejako uniknąć chorobliwej zazdrości, mężczyźni często wybierają na żony i matki swoich dzieci kobiety o przeciętnej, niższej niż przeciętna urodzie lub pozbawione w ogóle jakiegokolwiek uroku, a romanse mają z kobietami pięknymi. Ich zachowanie przypomina więc dzieci kierujące się, przede wszystkim, poczuciem bezpieczeństwa. Podobna, odwrotna prawidłowość ma chyba miejsce w odniesieniu do przystojnych mężczyzn, z którymi często kobiety boją się wstępować w związki małżeńskie, gdyż mogą oni naruszyć ich poczucie bezpieczeństwa.

Na początek

Literatura:

Buunk B. P. (1997). Personality, birth order and attachment styles as related to various types of jealousy. Personality and Individual Differences, 23, s. 997 – 1006.
P.de Silva (1997). Invited essay. Jealousy in couple relationships: nature, assessment and therapy. Behaviour Research and Therapy, 35, s. 973 - 985.