Emocje: fobie i lęk

Zaburzenie polegające na wysokim poczuciu lęku (ang. overanxious disorder)

Jest to zaburzenie lękowe występujące w dzieciństwie charakteryzujące się nadmiernym i nieuzasadnionym lękiem oraz strachem, nie skoncentrowanym ani nie związanym z jakąś specyficzną sytuacją lub obiektem oraz nie spowodowanym żadnym szczególnym stresorem psychospołecznym. Dzieci z zespołem wysokiego poczucia lęku manifestują nadmierny niepokój względem swojej przyszłości oraz są zbyt wyczulone co do swoich osiągnięć szkolnych, społecznych i fizycznych. Często dodatkowo wykazują niezadowolenie z posiadanych przez siebie cech psychosomatycznych.

Zespół stresu pourazowego (PTSD)

Zespół powiązany z silnymi przeżyciami psychicznymi osoby spowodowanymi dramatycznymi, tragicznymi wydarzeniami, jakie zaistniały w jej życiu. Zwykle przyczynami traumy (urazu psychicznego) u dzieci i nastolatków są krzywdzenie fizyczne i wykorzystywanie seksualne oraz złe traktowanie, doświadczanie przemocy w rodzinie i w innych środowiskach, naturalne i inne katastrofy (np. trzęsienie ziemi, powódź, pożar, wybuch wulkanu, katastrofa w ruchu drogowym, zatonięcie statku, wykolejenie się pociągu); agresja i przemoc obserwowana lub bezpośrednio doświadczana podczas konfliktów zbrojnych, wojny światowej lub domowej oraz poważne konflikty w skali makro-społecznej (Putnam za: House, 2002, s. 71). Klasycznymi symptomami tego zespołu są: ponowne doświadczanie cierpienia i bólu w snach, powtarzające się wyobrażenia i myśli o tragicznym wydarzeniu, ogólne poczucie stępienia wrażliwości (stan paraliżu spowodowany nadmiernym lękiem) oraz utrata poczucia sensu życia, poczucie winy, że udało się przeżyć, zaburzenia snu i przesadnie wybuchowe reakcje na bodźce. W latach 90. XX wieku rozpowszechnienie zespołu PTSD, czyli syndromu zaburzeń wywierającego wyraźny wpływ na jakość życia człowieka, szacowano na 7,8% w tzw. ogólnej populacji, z zaznaczeniem, że objawy stresu pourazowego wystąpiły co najmniej raz w życiu badanej osoby (lifetime prevalence) (Kessler, Sonnega, Bromet, Hughes & Nelson za: Cox i in., 2004). Podkreśla się, że sam mechanizm psychopatologiczny wyjaśniający genezę tego syndromu nie jest do końca znany, gdyż mimo dość wysokiego wskaźnika epidemiologii zespołu PTSD, pojawienie się jego objawów po doznaniu przez osobę traumy (urazu psychicznego) z powodu uczestniczenia w traumatycznym zdarzeniu stanowi raczej wyjątek, a nie regułę (Yehuda & McFarlane za: Cox i in., 2004, s. 106). Nie wiadomo dlaczego tylko u mniejszości spośród ofiar traumatycznych zdarzeń wystąpią symptomy zespołu PTSD (Cox i in., 2004, tamże). Tak więc poznanie specyficznej roli pełnionej przez traumę w genezie zespołu stresu pourazowego osoby powinno być przedmiotem dalszych badań. Kwestia ta nie jest rozstrzygnięta.

Fobia

Pojęcie "fobia" pochodzi z greckiego. Jest używane w znaczeniu strachu, lęku lub przerażenia. Zgodnie z etymologicznymi przesłankami, specyficzne fobie definiuje się, dodając stosowny przedrostek (także najczęściej pochodzący z greckiego) np. pyrofobia-chorobliwy lęk przed ogniem; nyktofobia- chorobliwy lęk przed nocą, ciemnością (A. Reber, 1985). Zwraca się uwagę na to, że fobia jest szczególną postacią lęku lub strachu cechującego się dużą siłą, mającego charakter dezadaptacyjny i trwały (nieprzemijający). W przypadku dzieci fobia może wystąpić w różnych okresach jego rozwoju (w niemowlęctwie, wieku przedszkolnym i później) (Marks za: House, 2002, s. 66). Bez zastosowania systematycznej terapii, silne fobie mogą ulegać utrwaleniu w psychice. Fobie mogą być częścią obrazu klinicznego zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych (ang. obsessive-compulsive disorder), zespołu stresu pourazowego (PTSD), specyficznych fobii i tzw. fobii społecznej, będącej odrębną kategorią diagnostyczną. Zgodnie z założeniami modelu trójczynnikowego Langa, strach, lęk i fobię w okresie dzieciństwa można utożsamiać z trzema niezależnymi psychicznymi i somatycznymi systemami reagowania : (1) poznawczym, (2) fizjologicznym, (3) behawioralnym (jawiącym się w formie łatwych do zaobserwowania zachowań). Odnosząc się do tego modelu, niektórzy badacze, np. King i in. udokumentowali naukowo różnorodne poznawcze (kognitywne) reakcje świadczące o strachu, lęku i fobii (obecność myśli i wyobrażeń o stanie strachu, przerażenia, lęku oraz zaniżonej ocenie siebie i swoich możliwości u dziecka przestraszonego lub cierpiącego na fobię) a także reakcje fizjologiczne (przyspieszone tętno, wyraźne zmiany w procesie oddychania) i reakcje będące łatwymi do zaobserwowania zachowaniami przestraszonego dziecka (np. chód na sztywnych nogach lub przyjmowanie sztywnej postawy, ssanie kciuka, uciekanie, unikanie kontaktu z ludźmi, innymi obiektami żywymi lub przedmiotami powodującymi fobię dziecięcą) (King i in., 1998, s. 297-298).
W DSM-IV pisze się o pięciu podtypach specyficznych fobii, związanych głównie z: (1) z panicznym lękiem lub strachem wobec różnych zwierząt, (2) chroniczną obawą wobec różnych aspektów tzw. naturalnego środowiska życia, (3) paraliżującym lękiem lub strachem spowodowanym widokiem krwi-zastrzykami-szczepieniami-wszelkimi uszkodzeniami ciała, (4) chronicznym lękiem lub strachem w obliczu znalezienia się przez daną osobę w będących dla niej źródłem niepokoju sytuacjach, (5) innymi niż powyższe czynnikami (House, 2002, s. 67). Badacze uważają, że etiologia fobii dziecięcych jest złożona i obejmuje czynniki genetyczne, organiczne (wrodzone) i środowiskowe (por. King i in., 1998).
Jeśli chodzi o rozpowszechnienie specyficznych fobii, to w latach 90. XX wieku podawano odsetki wynoszące od 2,4% do 9,1% w ogólnej populacji dzieci i nastolatków, średni procent wynosił zaś 5%. Do bardzo ciekawych wniosków można natomiast dojść w oparciu o przegląd badań epidemiologicznych autorstwa Costello i Angold. Według nich odsetek 5% ma zastosowanie w odniesieniu do dzieci z powszechnie diagnozowanymi zaburzeniami lękowymi takimi jak: nadlękliwość/zaburzenie polegające na wysokim poziomie lęku (opisane na początku tego artykułu), ogólne zaburzenie lękowe, lęk separacyjny, prosta lub specyficzna fobia. Natomiast inne, specyficzne zaburzenia lękowe, rzadziej diagnozowane, takie jak: fobia społeczna, agorafobia, zaburzenia objawiające się paniką, unikaniem, wycofaniem społecznym, zamykaniem się w sobie i izolowaniem się od innych, zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne osiągają wskaźnik rozpowszechnienia poniżej 2% (za: King i in., 1998, s. 298). Poniżej zaprezentowano specyficzne rodzaje fobii znane współczesnej psychologii i psychiatrii.

Rodzaj fobiiDefinicja
Akarofobia (ang.acarophobia) chorobliwa obawa przed insektami i małymi zwierzętami
Akrofobia (ang.acrophobia) chorobliwy lęk wysokości
Agorafobia (ang.agoraphobia) chorobliwy lęk przestrzeni, np. obawa przed byciem zastanym samemu w jakimś publicznym miejscu
Aichmofobia (ang.aichmophobia) chorobliwy lęk przed wytykaniem palcami
Ailurofobia (ang.ailurophobia) chorobliwy lęk przed kotami
Amatmofobia (ang.amathmophobia) chorobliwy lęk przed kurzem
Amaksofobia (ang.amaxophobia) chorobliwy lęk przed pojazdami, w szczególności, przed podróżowaniem za ich pomocą
Algofobia (ang.algophobia)chorobliwy lęk lub awersja do cierpienia, bólu.Stosuje się ten termin w odniesieniu do zadawania, doświadczania lub nawet bycia świadkiem bólu i cierpienia
Androfobia (ang.androphobia) chorobliwy lęk lub awersja do mężczyzn, płci męskiej. Terminem zbliżonym znaczeniowo, aczkolwiek nie synonimem, jest homofobia
Anemofobia (ang.anemophobia) chorobliwy lęk przed przeciągami, lub bardziej ogólnie, wiatrem
Anginofobia (ang.anginophobia) chorobliwy lęk przed uduszeniem się
Antropofobia (ang.anthropophobia) irracjonalny lęk przed ludźmi. Stosuje się zarówno w odniesieniu do lęku przed jedną osobą lub w odniesieniu do ogólnego lęku przed społeczeństwem
Afefobia (ang.aphephobia) chorobliwy lęk przed byciem dotkniętym przez kogoś
Akwafobia (ang.aquaphobia) ogólnie lęk wobec wody, pływania
Astrafobia (ang.astraphobia) chorobliwy lęk przed burzami
Autofobia (ang.autophobia) chorobliwy lęk przed samym sobą, przed samotnością
Bacillofobia (ang.bacillophobia) chorobliwy lęk zarazków
Basifobia (ang.basiphobia) lęk przed chodzeniem, w skrajnych przypadkach, chorobliwy lęk przed staniem na baczność
Bafofobia (ang.bathophobia) chorobliwy lęk głębi. Termin stosowany do określenia lęku przed spoglądaniem w dół z wysoko położonego punktu
Belonefobia (ang.belonephobia) belone po grecku znaczy tyle co „igła”, chorobliwy lęk przed ostro zakończonymi przedmiotami
Brontofobia (ang.brontophobia) chorobliwy lęk piorunów (nie dotyczy doświadczania tego rodzaju lęku przez dzieci)
Kardiofobia (ang.cardiophobia) paniczny strach przed problemami sercowymi
Katatrofobia (ang.catatrophobia) obawa przed lustrami, w szczególności, przed ich zbiciem
Kenotofobia (ang.cenotophobia) chorobliwy lęk nowości, nowych sytuacji, nowych pomysłów
Klaustrofobia (ang.claustrophobia) chorobliwy lęk przed przebywaniem w ciasnych, zamkniętych pomieszczeniach
Koprofobia (ang.coprophobia) chorobliwy lęk przed odchodami, kałem, brudem lub pobrudzeniem swojego ciała
Cyberfobia (ang.cyberphobia) chorobliwy lęk przed komputerami
Kynofobia (ang.cynophobia) chorobliwy lęk przed psami
Kypridofobia (ang.cypridophobia) chorobliwy lęk przed aktywnością seksualną, chorobami wenerycznymi
Demofobia (ang.demophobia) chorobliwy lęk przed tłumem
Eremofobia (ang.eremophobia) chorobliwy lęk przed samotnością, przed byciem samemu
Ereutrofobia (ang.ereuthrophobia) chorobliwy lęk przed zaczerwieniem się
Ergazjofobia (ang.ergasiophobia) chorobliwy lęk przed pracą, lub szerzej, przed obowiązkami
Ergofobia (ang.ergophobia) chorobliwy lęk przed pracowaniem
Erytrofobia (ang.erythrophobia) chorobliwy lęk przed zaczerwieniem się, przed czerwonymi przedmiotami
Gamofobia (ang.gamophobia) chorobliwy, irracjonalny strach przed zawarciem związku małżeńskiego
Hafefobia (ang.haphephobia) chorobliwy, irracjonalna obawa a nawet awersja w sytuacji bycia dotkniętym przez kogoś innego
Hematofobia (ang.hematophobia) chorobliwa, irracjonalna obawa a nawet awersja wobec krwi, szczególnie widoku krwi
Hierofobia (ang.hierophobia) chorobliwy lęk wobec religii, w ogólnym sensie, lub wobec świętych przedmiotów, relikwii, duchownych oraz innych osób, które są w jakikolwiek sposób powiązane z kultem religijnym
Homofobia (ang.homophobia) chorobliwy lęk przed mężczyznami, homoseksualizmem. Termin ten może odnosić się do:
(1) chorobliwego lęku przed własnymi tendencjami lub odczuciami homoseksualnymi
(2) chorobliwego lęku przed homoseksualistami
(3) ogólnej obawy wobec homoseksualizmu
Hyalofobia (ang.hyalophobia) chorobliwy lęk przed szkłem lub dotykaniem szkła
Hydrofobia (ang.hydrophobia) chorobliwy lęk wobec wody
Hypnofobia (ang.hypnophobia) chorobliwy lęk przed zaśnięciem, uśpieniem
Hypertrichofobia (ang.hypertrichophobia) chorobliwy lęk przed rozrostem włosów na ciele, szczególnie nadmiernego rozrostu
Kenofobia (ang.kenophobia) chorobliwy lęk wobec pustych, niezabudowanych przestrzeni
Keraunofobia (ang.keraunophobia) chorobliwy lęk przed błyskawicami, grzmotami
Kopofobia (ang.kopophobia) chorobliwy lęk przed wyczerpaniem, zmęczeniem
Lalofobia (ang.lalophobia) chorobliwy lęk przed mówieniem; z powodu jąkania i błędów popełnianych podczas mówienia
Lewofobia (ang.levophobia) chorobliwy lęk przed lewymi częściami ciała
Monofobia (ang.monophobia) chorobliwy lęk przed samotnością, byciem samemu
Mysofobia (ang.mysophobia) chorobliwy lęk przed brudem, pobrudzeniem się, objawiający się kompulsywnym czyli nadmiernym, częstym myciem ciała i kąpaniem się, tutaj istnieje pewne podobieństwo do zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych
Nekrofobia (ang.necrophobia) chorobliwy lęk przed śmiercią, martwymi obiektami, a w szczególności, martwymi ciałami, nieboszczykami
Neofobia (ang.neophobia) chorobliwy lęk przed czymś nowym lub nowością, a w szczególności, przed nową kuchnią, dietą
Nozofobia (ang.nosophobia) chorobliwy lęk przed chorobą lub zapadnięciem na specyficzną chorobę
Nyktofobia (ang.nyctophobia) chorobliwy lęk przed ciemnością (nie dotyczy dzieci)
Ochlofobia (ang.ochlophobia) chorobliwy lęk przed tłumem lub zatłoczonymi miejscami
Odontofobia (ang.odontophobia) chorobliwa obawa o zęby, lęk wobec dentysty
Ombrofobia (ang.ombrophobia) chorobliwy lęk przed ulewami, ulewnymi deszczami
Onomatofobia (ang.onomatophobia) chorobliwy lęk wobec wypowiedzenia lub usłyszenia jakiegoś słowa lub nazwy
Ofidiofobia (ang.ophidiophobia) chorobliwy lęk przed wężami
Panofobia (ang.panophobia) chorobliwy lęk przed wszystkim
Parturifobia (ang.parturiphobia) chorobliwy lęk przed urodzeniem dziecka
Fonofobia (ang.phonophobia) obawa przed dźwiękiem
Ponofobia (ang.ponophobia) chorobliwy lęk przed cierpieniem; przed przepracowaniem
Pirofobia (ang.pyrophobia) chorobliwy lęk przed ogniem
Skopofobia (ang.scopophobia) chorobliwy lęk przed byciem widzianym lub obserwowanym przez innych
Skotofobia (ang.scotophobia) chorobliwy lęk przed ciemnością
Symbolofobia (ang.symbolophobia) chorobliwy lęk przed symbolami
Tafofobia (ang.taphophobia) chorobliwy lęk przed grobami, przed byciem pochowanym żywcem
Tanatofobia (ang.thanathophobia) chorobliwy lęk przed śmiercią, martwymi zwierzętami, roślinami, trupami, zwłokami itp.
Tenofobia (ang.thenophobia) chorobliwy lęk (realny lub wyimaginowany) przed karą od Boga za własne grzechy
Toksofobia (ang.toxophobia) chorobliwy lęk przed byciem otrutym
Tremofobia (ang.tremophobia) Obawa wobec drgań, drgawek
Trichofobia (ang.trichophobia) chorobliwy lęk przed włosami
Ksenoglossofobia (ang.xenoglossophobia) chorobliwy lęk przed językami, innymi niż własny, a w szczególności, strach związany z uczeniem się obcego języka
Ksenofobia (ang.xenophobia) chorobliwy lęk przed innością, odmiennością, obcymi ludźmi lub też przed dziwnymi, osobliwymi miejscami

Na początek

Literatura:

Cox B.J., MacPherson P.S.R, Enns M.W., McWilliams L.A. (2004). Neuroticism and self-criticism associated with posttraumatic stress disorder in a nationally representative sample, Behaviour Research & Therapy, Vol. 42, 105-114.
House A.E. (2002). DSM-IV Diagnosis in The Schools. New York London: The Guilford Press.
King N.J., Eleonora G., Ollendick T.H. (1998). Etiology of childhood phobias: current status of Rachman's three pathways theory, Behaviour Research & Therapy, Vol. 36, 297-309.
Reber A.S. (1985). Dictionary of Psychology. London: The Penguin Books.

Penguin Books, The Guilford Press & Elsevier Science Ltd. ©