POJĘCIE CZYTANIA I PISANIA

Pojęcia "czytanie" i "pisanie" są rozumiane bardzo różnie przez badaczy. Niemniej wydaje się, iż można występujące w literaturze definicje podzielić na dwie grupy. Grupa pierwsza obejmuje te określenia, które bardzo ogólnie można określić jako typowe dla "podejścia lingwistycznego". Przykładem może być definicja podana przez Elkonina: „Czytanie to tworzenie dźwiękowej formy słowa na podstawie jego obrazu graficznego". Przez dźwiękową formę słowa rozumie Elkonin organizację dźwięków w określonym następstwie czasowym--Zatem jednostką dobrze czytającą" według tego autora będzie ta, która potrafi utworzyć prawidłowo formę dźwiękową jakiegokolwiek słowa na podstawie jego symbolu graficznego (będą to słowa zarówno znane jednostce" jak i takie z którymi nigdy wcześniej nie spotkała się, a więc takie które nie są reprezentowane w jej doświadczeniu). Elkonin nie traktuje zatem rozumienia tekstu jako głównego wskaźnika prawidłowo opanowanej umiejętności czytania. Definicje podobne do wyżej omówionej coraz częściej pojawiają się w literaturze dotyczącej nauki czytania. Przyczyny tego stanu rzeczy niektórzy badacze (np. Soffieti, Hall) upatrują w rozwoju w ostatnim czasie pewnych działów lingwistyki - a szczególnie fonologii. Istota czytania" według ujęcia lingwistów, polega na transponowaniu grafemów na fonemy oraz słów zapisanych na słowa mówione. Druga grupa definicji czytania kładzie z kolei nacisk na rozumienie odczytywanego tekstu i reprezentuje tzw. „podejście psychologiczne”. Typowym przykładem jest tu określenie podane przez Tinkera i McCullough". Czytanie polega na rozpoznawaniu symboli (drukowanych lub pisanych), stanowiących bodziec do aktualizowania znaczeń "wbudowanych w doświadczenie jednostki oraz do powstawania nowych znaczeń znanych już słów poprzez manipulowanie pojęciami już posiadanymi" (za: Brzezińska, 1987).
Russell (za: Brzezińska, 1987) za istotę czytania uważa:

Podobne stanowisko przyjmuje Mathis, kiedy mówi, iż uczenie się czytania polega na uczeniu się rozpoznawania i identyfikowania symboli oraz na uczeniu się znaczeń tychże symboli. Można tu także przytoczyć określenia czytania i pisania spotykane w naszej literaturze : ”czytanie stanowi przede wszystkim złożony proces językowy i poznawczy”(Jurkowski); „czytanie jest procesem złożonym i dynamicznym. Na proces ten składają się zjawiska fizyczne, fizjologiczne i psychologiczne" (Malendowicz); „czytanie jest umiejętnością rozszyfrowania kodu graficznego, aby dziecko mogło czytać musi poznać poszczególne znaki języka pisanego, czyli litery.

Czytanie stanowi swoistą, złożoną operację myślową i wymaga jednoczesnego przeprowadzenia następujących czynności:

  1. Całościowego dostrzegania kształtu graficznego wyrazu i skojarzenia go z dźwiękowym odpowiednikiem, z brzmieniem wyrazu.
  2. Skonstruowania z poszczególnych słów tekstu treści jako sensownej całości - czyli dostrzeżenia i uświadomienia sobie powiązań logicznych między wyrazami oraz wyrażeniami i zwrotami.

Uczenie się czytania i pisania to w istocie uczenie się nowego języka, opanowanie mowy pisanej i jest to skomplikowany proces angażujący wielorako różnorodne czynności dziecka: sensoryczne (wzrokowe, słuchowe, kinestetyczne), ruchowe (artykulacyjne oraz złożone manualne), poznawcze (pamięciowe, spostrzeżeniowe itp.) przede wszystkim złożone czynności umysłowe.

STRUKTURA PROCESU CZYTANIA I PISANIA

W zakresie umiejętności czytania i pisania można uwzględnić 3 zależne od siebie aspekty:

  1. Techniczny - umiejętności cząstkowe to rozpoznawanie, kojarzenie i różnicowanie grafemów i fonemów, umiejętność ich odtwarzania (werbalnego w czytaniu i manualnego w pisaniu) w odpowiednim czasie Istota tego poziomu to kojarzenie znaków graficznych z fonicznymi i odwrotnie (technika czytania i pisania)
  2. Semantyczny - umiejętności cząstkowe to kojarzenie rozpoznanych znaków z posiadanym doświadczeniem (dekodowanie znaków graficznych i fonicznych) - rozumienie dosłowne treści słów i zdań. Istota tego aspektu to rozumienie znaczeń zawartych bezpośrednio w tekście, rozumienie znaczeń poszczególnych fragmentów tekstu w kontekście całego tekstu (czytanie ze zrozumieniem)
  3. Krytyczno - twórczy - umiejętności cząstkowe to ustosunkowanie się do tekstu, ocena czytanych treści w kontekście własnego doświadczenia interpretacja tekstu zakładająca rozumienie nie tylko dosłownie ale także przenośnie, umiejętność korzystania z odczytywanych treści. Istota tego aspektu to refleksyjny krytyczny stosunek do odczytywanych treści i ich znaczeń (czytanie krytyczne i twórcze)

Najkrócej można określić trzy wyłonione aspekty umiejętności czytania i pisania poprzez pytania:

Przygotowanie dziecka do czytania i pisania, ale głównie nauczanie obu tych umiejętności oraz ich doskonalenie będzie zatem zawsze obejmować trzy sfery :

  1. Sferę procesów psychomotorycznych (sprawność analizatorów wzrokowego, słuchowego, kinestetyczno-ruchowego,sprawność aparatu artykulacyjnego oraz sprawność manualna.
  2. Sferę procesów poznawczych (a w tym głównie myślenie, dla którego materiałem. jest zasób pojęciowy i słownikowy dziecka).
  3. Sferę procesów emocjonalno-motywacyjnych (warunkujących nastawienie dziecka wobec konieczności opanowania obu tych umiejętności mobilizujących je do pokonywania trudności).

Żadnego z tych trzech aspektów nie można uważać za najważniejszy, wszystkie są nawzajem uwarunkowane i od nich zależy, jak szybko dziecko opanuje umiejętność czytania i pisania oraz jak sprawnie będzie się nimi posługiwało jako narzędziami komunikacji i poznawania. Jednakże aspekt emocjonalno-motywacyjny decyduje o tym, czy rzeczywiście dziecko umie czytać, a nauka czytania nie jest tylko treningiem prowadzonym krok po kroku przez osobę dorosłą (Brzezińska, 1987).

Na początek

Literatura

Brzezińska A. (1987). Czytanie i pisanie - nowy język dziecka.WSiP Warszawa.